Инсон нейронлари ва компьютер чипи бирлаштирилмоқда
Дунё бўйлаб компаниялар сунъий интеллект моделларини таъминлаш учун катта-катта маълумот марказларини қуришга интилаётган бир пайтда, баъзи тадқиқотчилар тирик инсон ҳужайраларини компьютер тизимларида қўллаш имкониятини ўрганмоқда.
Авваллари ойлар ёки йиллар давом этадиган махсус лаборатория ишларини интеграциялашган платформа ёрдамида бир неча соат ёки кун ичида бажариш мумкин.
Австралиянинг стартап компанияси фойдаланувчиларга инсон миясининг тирик ҳужайраларида “код юритиш” имконини берувчи дунёдаги илк қурилмани яратганини маълум қилди.
Cortical Labs компанияси лабораторияда етиштирилган нейронларни кремний аппарати билан бирлаштирадиган тизимни ишлаб чиқди, бу фойдаланувчиларга неврология ва касалликларни моделлаштиришдан тортиб, робототехника ва сунъий интеллектгача бўлган соҳаларни тадқиқ қилиш имконини беради.
CL1 тизими ўзак ҳужайралардан нейронлар ўстириб, уларни электр сигналларини юбора оладиган ва қабул қила оладиган чипларга жойлаштириш орқали ишлайди.
“Биз бу ҳужайралардан худди муҳандислик материали каби фойдаланиб, илгари умуман бўлмаган янги нарсани яратмоқчимиз. Унда аввал фойдалана олмаган имкониятлар бўлиши мумкин. Бунинг учун бир оз қон ёки тери бўлаги кифоя. Шулар ёрдамида кейинчалик нейронларга айлантириш мумкин бўлган ҳужайраларни чексиз миқдорда ҳосил қиламиз”, — деди Cortical Labs бош илмий ходими Бретт Ж. Каган “Euronews” нашрига.
Одатий кремний чипидан фарқи
CL1 технологияси фойдаланувчиларга нейронлар билан бевосита алоқа ўрнатиш, уларга кириш сигнали сифатида электр импульсларини юбориш ва ҳужайраларнинг бу сигналларга реал вақт режимида қандай жавоб қайтаришини кузатиш имконини беради.
Ушбу тизим одатдаги компьютер сингари кремний чиплар ишлатади, лекин фарқи шундаки, уларда махсус “кичик симлар” (микроэлектродлар) бор.
Бу симлар бевосита жонли нейронлар билан алоқа ўрнатиб, кичик электр сигналларини юборади ва нейронлар жавобини ўқийди.
Анъанавий кремний асосидаги компьютерлардан фарқли ўлароқ, бу тизимнинг фаолияти учун озуқа моддалари билан бойитилган суюқлик керак бўлади. Бундай ёндашув баъзан “нам дастур” (wетwаре) деб аталади.
Лабораторияда нейронлар ўстириш ғояси янгилик бўлмаса-да, Cortical Labs ўзининг ютуғи бошқача эканини таъкидлайди: компания ҳужайра култураларини электрон қурилмалар билан боғлашда мураккаб, махсус лаборатория қурилмаларини талаб этмайдиган ва осонроқ ишлатиладиган тизимни ишлаб чиқди.
Инсон биологиясидаги самарадорлик
Компаниянинг таъкидлашича, илгари ойлар ёки йиллар давомида махсус лаборатория ишларини талаб қилган жараёнларни энди унинг интеграциялашган платформаси ёрдамида бир неча соат ёки кун ичида бажариш мумкин.
“Биология юқори даражада энергия тежайди. Биз [инсонлар] жуда катта маълумотларга муҳтож эмасмиз. Машина ўрганиши (Machine learning) вазифага қараб ўн минглаб, юз минглаб маълумот талаб қилади. Биз эса ноаниқлик ва шовқинли маълумотлар билан ҳам ишлай оламиз”, – деди Каган.
Одам ҳужайраларидан фойдаланиш илмий тадқиқотларда ҳам қўлланилиши мумкин. Нейронлар донор намуналаридан ўстирилгани сабабли улар генетик хусусиятларни ўзида акс эттиради. Бу эса олимларга лаборатория шароитида ҳужайраларнинг турли муолажаларга қандай таъсир этишини ўрганиш имконини беради.
Шунга қарамай, одатий компьютерлар ҳисоблашда ҳозирча яхшироқ. Сунъий интеллект эса кўпроқ маълумот ва куч талаб қилгани учун, унинг ривожи маълум бир нуқтада секинлашиши мумкин.
Келажакдаги тизимлар биологик ва кремний асосидаги усулларини бирлаштириб, ҳар бири алоҳида қилолмаган ишларни бажариши мумкин.
Баъзи мутахассислар биологик тизимларнинг кам қувват сарфлаши ва мослашувчанлиги каби афзалликлари борлигини тан олсалар-да, ҳозирги ёндашувлар билан қанчалик узоққа бориш мумкинлигини шубҳа остига олмоқда.
“Агар сиз фақат инсон нейронларининг текис тармоғидан фойдалансангиз, унинг анъанавий кремний асосидаги тизимларга нисбатан жиддий афзалликларга эга бўлишига ишонмайман”, – деди АҚШнинг Сан-Диегодаги Калифорния университети қошидаги ISSCOR маркази директори Элиссон Муотри.
Унинг таъкидлашича, органоидлар деб аталувчи мураккаброқ, уч ўлчамли миясимон тузилмалар кенгроқ имкониятлар яратиши мумкин, бироқ улар ҳозирча тажриба босқичида қолмоқда.
Ахлоқий масалалар
Компьютер технологияларида инсон ҳужайраларидан фойдаланиш бир қатор ахлоқий саволларни юзага келтирмоқда. Хавотир даражаси тизимнинг мураккаблигига боғлиқ.
Муотрининг таъкидлашича, Cortical Labs каби компаниялар қўллайдиган оддий инсон нейрон тармоқларида жиддий хавф йўқ. Бироқ мияга ўхшаш мураккаб тузилмалар муаммо туғдиради. Тўқиманинг анатомик тузилиши лаборатория идишида маълум бир ички тажриба ва ҳатто қандайдир шаклдаги онгни пайдо қилиши мумкин. Бу эса айримларни безовта қилади, деди у.
Технология ривожланиб боргани сари бундай хавотирлар янги қоидалар ва назоратни тақозо этиши мумкин.
Шунингдек, янги ёндашуви бир қатор ахлоқий афзалликлар беради. Жумладан, ҳайвонларда синов ўтказиш зарурати камайиб, биологик тизимлар устидан кучлироқ назорат таъминланиши мумкин.
