Inson neyronlari va kompyuter chipi birlashtirilmoqda
Dunyo bo‘ylab kompaniyalar sun’iy intellekt modellarini ta’minlash uchun katta-katta ma’lumot markazlarini qurishga intilayotgan bir paytda, ba’zi tadqiqotchilar tirik inson hujayralarini kompyuter tizimlarida qo‘llash imkoniyatini o‘rganmoqda.
Avvallari oylar yoki yillar davom etadigan maxsus laboratoriya ishlarini integratsiyalashgan platforma yordamida bir necha soat yoki kun ichida bajarish mumkin.
Avstraliyaning startap kompaniyasi foydalanuvchilarga inson miyasining tirik hujayralarida “kod yuritish” imkonini beruvchi dunyodagi ilk qurilmani yaratganini ma’lum qildi.
Cortical Labs kompaniyasi laboratoriyada yetishtirilgan neyronlarni kremniy apparati bilan birlashtiradigan tizimni ishlab chiqdi, bu foydalanuvchilarga nevrologiya va kasalliklarni modellashtirishdan tortib, robototexnika va sun’iy intellektgacha bo‘lgan sohalarni tadqiq qilish imkonini beradi.
CL1 tizimi o‘zak hujayralardan neyronlar o‘stirib, ularni elektr signallarini yubora oladigan va qabul qila oladigan chiplarga joylashtirish orqali ishlaydi.
“Biz bu hujayralardan xuddi muhandislik materiali kabi foydalanib, ilgari umuman bo‘lmagan yangi narsani yaratmoqchimiz. Unda avval foydalana olmagan imkoniyatlar bo‘lishi mumkin. Buning uchun bir oz qon yoki teri bo‘lagi kifoya. Shular yordamida keyinchalik neyronlarga aylantirish mumkin bo‘lgan hujayralarni cheksiz miqdorda hosil qilamiz”, — dedi Cortical Labs bosh ilmiy xodimi Brett J. Kagan “Euronews” nashriga.
Odatiy kremniy chipidan farqi
CL1 texnologiyasi foydalanuvchilarga neyronlar bilan bevosita aloqa o‘rnatish, ularga kirish signali sifatida elektr impulslarini yuborish va hujayralarning bu signallarga real vaqt rejimida qanday javob qaytarishini kuzatish imkonini beradi.
Ushbu tizim odatdagi kompyuter singari kremniy chiplar ishlatadi, lekin farqi shundaki, ularda maxsus “kichik simlar” (mikroelektrodlar) bor.
Bu simlar bevosita jonli neyronlar bilan aloqa o‘rnatib, kichik elektr signallarini yuboradi va neyronlar javobini o‘qiydi.
An’anaviy kremniy asosidagi kompyuterlardan farqli o‘laroq, bu tizimning faoliyati uchun ozuqa moddalari bilan boyitilgan suyuqlik kerak bo‘ladi. Bunday yondashuv ba’zan “nam dastur” (wetware) deb ataladi.
Laboratoriyada neyronlar o‘stirish g‘oyasi yangilik bo‘lmasa-da, Cortical Labs o‘zining yutug‘i boshqacha ekanini ta’kidlaydi: kompaniya hujayra kulturalarini elektron qurilmalar bilan bog‘lashda murakkab, maxsus laboratoriya qurilmalarini talab etmaydigan va osonroq ishlatiladigan tizimni ishlab chiqdi.
Inson biologiyasidagi samaradorlik
Kompaniyaning ta’kidlashicha, ilgari oylar yoki yillar davomida maxsus laboratoriya ishlarini talab qilgan jarayonlarni endi uning integratsiyalashgan platformasi yordamida bir necha soat yoki kun ichida bajarish mumkin.
“Biologiya yuqori darajada energiya tejaydi. Biz [insonlar] juda katta ma’lumotlarga muhtoj emasmiz. Mashina o‘rganishi (Machine learning) vazifaga qarab o‘n minglab, yuz minglab ma’lumot talab qiladi. Biz esa noaniqlik va shovqinli ma’lumotlar bilan ham ishlay olamiz”, – dedi Kagan.
Odam hujayralaridan foydalanish ilmiy tadqiqotlarda ham qo‘llanilishi mumkin. Neyronlar donor namunalaridan o‘stirilgani sababli ular genetik xususiyatlarni o‘zida aks ettiradi. Bu esa olimlarga laboratoriya sharoitida hujayralarning turli muolajalarga qanday ta’sir etishini o‘rganish imkonini beradi.
Shunga qaramay, odatiy kompyuterlar hisoblashda hozircha yaxshiroq. Sun’iy intellekt esa ko‘proq ma’lumot va kuch talab qilgani uchun, uning rivoji ma’lum bir nuqtada sekinlashishi mumkin.
Kelajakdagi tizimlar biologik va kremniy asosidagi usullarini birlashtirib, har biri alohida qilolmagan ishlarni bajarishi mumkin.
Ba’zi mutaxassislar biologik tizimlarning kam quvvat sarflashi va moslashuvchanligi kabi afzalliklari borligini tan olsalar-da, hozirgi yondashuvlar bilan qanchalik uzoqqa borish mumkinligini shubha ostiga olmoqda.
“Agar siz faqat inson neyronlarining tekis tarmog‘idan foydalansangiz, uning an’anaviy kremniy asosidagi tizimlarga nisbatan jiddiy afzalliklarga ega bo‘lishiga ishonmayman”, – dedi AQShning San-Diyegodagi Kaliforniya universiteti qoshidagi ISSCOR markazi direktori Elisson Muotri.
Uning ta’kidlashicha, organoidlar deb ataluvchi murakkabroq, uch o‘lchamli miyasimon tuzilmalar kengroq imkoniyatlar yaratishi mumkin, biroq ular hozircha tajriba bosqichida qolmoqda.
Axloqiy masalalar
Kompyuter texnologiyalarida inson hujayralaridan foydalanish bir qator axloqiy savollarni yuzaga keltirmoqda. Xavotir darajasi tizimning murakkabligiga bog‘liq.
Muotrining ta’kidlashicha, Cortical Labs kabi kompaniyalar qo‘llaydigan oddiy inson neyron tarmoqlarida jiddiy xavf yo‘q. Biroq miyaga o‘xshash murakkab tuzilmalar muammo tug‘dirishi mumkin.
To‘qimaning anatomik tuzilishi laboratoriya idishida ma’lum bir ichki tajriba va hatto qandaydir shakldagi ongni paydo qilishi mumkin. Bu esa ayrimlarni bezovta qiladi”, – dedi u.
Texnologiya rivojlanib borgani sari bunday xavotirlar yangi qoidalar va nazoratni taqozo etishi mumkin.
Shuningdek, yangi yondashuvi bir qator axloqiy afzalliklar beradi. Jumladan, hayvonlarda sinov o‘tkazish zarurati kamayib, biologik tizimlar ustidan kuchliroq nazorat ta’minlanishi mumkin.
