Дидимиз ҳам сунъийлашиб кетяптими?

Бир қарашда бу инсоният учун катта қулайлик ва тараққиётдек кўринади. Аммо ҳар бир технологик инқилоб каби унинг ҳам кўринмас таъсирлари бор. Айниқса, санъат ва мусиқа соҳасида. Энди савол шунда: технология ривожланаётган бир пайтда, бизнинг эстетик дидимиз ҳам сунъийлашиб кетмаяптими?

Таксига ўтирасиз. Эшик ёпилади. Ҳайдовчи газни босади, машина жойидан қўзғалади ва сиз кеча, ўтган куни, умуман, охирги бир ой давомида деярли ҳар куни қулоғингиз остида “қичқирадиган” ўша таниш оҳангни эшитасиз: “Ҳавога тарқалган нафас, шамол тинч даладан ўтади...”

Меҳмонхонадаги, дўкондаги, бозордаги, автобусдаги фон мусиқа ҳам ё айнан шу “тарона”, ёки шу каби SI ёрдамида яратилган бошқа бири.

Мусиқий инкубатор

Бу янги “мусиқий инкубатор”нинг маҳсули бозоримизга кириб келганига кўп бўлгани йўқ, лекин аллақачон тўй ва маросимларда ҳам у ёрдамида яратилган қўшиқлар жарангламоқда. “Талабга яраша таклиф-да”, дейишингиз мумкин. Фақат бу сафар талаб юқорилаш ўрнига қулаётган бир даврда “инкубатор маҳсулотлари”га иштиёқ ошиб бормоқда.

Suno, Udio, Stable Audio — бу платформаларнинг номи кўпчиликка ҳали нотаниш. Лекин уларнинг маҳсулоти ҳамманинг қулоғида. Матн ёзинг, услуб танланг, “яратиш” тугмасини босинг — 30 сониялик алгоритм “ижоди” ичида қўшиқ тайёр.

Ўзбек сегментида бу тўлқин 2023 йил охиридан бошланди. Telegram каналлари, TikTok саҳифалари, YouTube контентлари сунъий интеллект томонидан яратилган қўшиқлар билан тўлиб-тошди. Илгари бастакор бўлиш, хонанда бўлиб қўшиқ куйлаш, мусиқа назариясини ўрганиш учун йиллар сарфланган бўлса, бугун назариясиз яратилган тароналар трендда.

Бугунги глобаллашув даврида ҳар бир соҳа жадал қадамлар ташламоқда, жумладан, технологик соҳа ҳам. SI кундан кунга янги марраларни забт этиб, инсониятни ҳайратга солмоқда. Технологиянинг ривожланиши, SIning кун мавзусига айланиши ёмон эмас. Масала улар яратган маҳсулотлардан қаерда ва қандай фойдаланишимиз, уларни саралай билишимизда.

Юлдуз Усмонованинг “Болалигим сени соғиндим” қўшиғи 2018 йилдан бугунги кунгача YouTube’да 3,6 миллион марта кўрилган. Айнан шу қўшиқнинг сунъий интеллект томонидан cover қилинган версияси эса бир ойда 3,7 миллиондан ортиқ кўриш тўплаган.

Оҳанг клонланган, ритм ўйноқи. Лекин қофиялар бузилган, баъзи қаторлар грамматик жиҳатдан нотўғри. Овоз силлиқ, аммо совуқ. Шунга қарамай, у кўпроқ тарқалди.

Нима учун? Чунки алгоритм аслни кўчирмадан фарқламайди. У босишларни ҳисоблайди, ҳис-туйғуни эмас. Кўпроқ кўрилган юқорига чиқади — юқорида тургани эса яна кўпроқ кўрилади.

Бу механизмни XVI асрда инглиз иқтисодчиси Томас Грешам бошқа бир соҳа мисолида таърифлаб кетган эди. Грешам сарой ҳисобчиси бўлган даврда таркибида кумуш миқдори камайтирилган тангалар муомалага чиқарила бошлаган. Бундан хабар топган аҳоли тўлиқ кумушли эски тангаларини уйда сақлаган ёки эритиб сотган — бозорда фақат “енгил” тангалар қолган. Грешам кузатувлари натижасида ёмон пул яхши пулни муомаладан сиқиб чиқаришини аниқлаган.

Бугун унинг назарияси мусиқа бозорига кўчган. Ўттиз сонияда яратилган тарона билан йиллар меҳнати бир хил платформада, бир хил алгоритм томонидан тенг кўрсатилади. Тингловчи иккаласини тенг “қабул қилади” — савдогар иккала тангани ҳам номинал қиймати бўйича олганидек. Натижада арзон, тез ва кўп миқдордаги контент бозорни эгаллайди. Чуқур меҳнат билан яратилган асар эса излаб топишни талаб қиладиган чуқурликка чўкиб кетади.

Пассив тингловчилар алгоритмга таслим бўлади. Алгоритм нимани узатса, ўшани қабул қилади. Аста-секин шу қабул қилиш меъёрга, меъёр эса мезонга, мезон эса тамғага айланади. Болалар ва ўсмирлар биринчи эшитган нарсани эстетик эталон сифатида қабул қилишини ҳисобга олсак, қофиясиз, руҳсиз, алгоритмик ишлаб чиқарилган маҳсулот улар учун “санъат” даражасига чиқади.

Яна бир масала — сунъий интеллект томонидан яратилган қўшиқнинг муаллифи ким бўлади? Платформа фақат восита, фойдаланувчи эса фақат prompt киритган ёки шаклни танлаган. AI эса ҳозирча кўпчилик мамлакатларда ҳуқуқий субъект эмас. Демак, ушбу қўшиқларга ҳеч ким жавобгар эмас.

Ўзбекистонда 2021 йилда янгиланган “Муаллифлик ҳуқуқи тўғрисида”ги қонун сунъий интеллект томонидан яратилган контентни ҳали тўлиқ тартибга солмаган. Платформа масъулияти маҳаллий қонунчиликда деярли белгиланмаган. Солиқ, лицензия, рўйхатдан ўтиш масалаларининг барчаси ҳамон бўшлиқда.

Технологик илдамлаш тараққиётнинг ажралмас қисми — буни инкор этиб бўлмайди. Сунъий интеллект — восита, холос. Муаммо воситада эмас, муаммо танқидий тинглов маданиятининг йўқлигида, мезоннинг йўқлигида. Танлаш учун дидни шакллантириш, дуч келганини эмас, сараланганини истеъмол қилиш керак. Ахир алгоритм бизнинг ўрнимизга бу ишларни бажара олмайди.

Мафтуна Бахтиёрова