Фантастикадан реалликка кўчган башорат

Haley Joel Osment гавдалантирган қаҳрамон Девид севишга дастурлаштирилган ҳиссиётга эга робот. Фильм Brayan Oldisning “Суперўйинчоқлар бутун ёзга етади” номли ҳикояси асосида яратилган бўлиб, унинг ғоясини дастлаб Стенли Кубрик 1970-йиллардаёқ ишлаб чиқа бошлаган эди. 

Кубрик йигирма йилдан ортиқ вақт давомида лойиҳа устида ишлади, бироқ бу даврда компьютер графикаси етарли визуал эффектларга эга эмаслиги сабаб чинакам робот-болани тасвирда гавдалантира олмасди. 1999 йилда Кубрик вафот этгач, унинг яқин дўсти Стивен Спилберг лойиҳани давом эттиришга бел боғлади. 

100 миллион долларлик бюджет билан суратга олиниб, 236 миллион доллардан ортиқ даромад келтирган филмнинг сценаристи ҳам режиссёри ҳам Стивен Спилбергнинг ўзи эди. 2000 йилларда ушбу филмга фантастика деб қаралган. Бугунги кунда эса филмда акс этган кўплаб воқеалар кундалик янгиликлар саҳифасига айланиб қолди.

 Филмнинг қисқача сюжети
Воқеалар XXII асрда, глобал исиш натижасида музликлар эриб, қирғоқ шаҳарлари сув остида қолган, ҳукумат эса туғилишни қаттиқ назорат остига олган даврда кечади. Ана шундай шароитда ҳис-туйғуларни ҳис қила оладиган янги турдаги роботлар “меха”лар оммага тақдим этилади. “Кибертроника” компанияси яратган Девид — ўз эгаларини севишга дастурлаштирилган биринчи андроидлардан бири бўлиб, у Свинтон оиласида, касал ўғлининг ўрнини босиш учун синовдан ўтказилади. 

Орадан вақт ўтиб, оиланинг ҳақиқий ўғли Мартин соғайиб кетади ва икки бола робот ва ҳақиқий бола ўртасида рақобат бошланади. Бир куни Мартиннинг дўстлари Девидни пичоқ билан қўрқитиб, унинг ҳимоя қилиш дастурини фаоллаштириб юборади, шу сабаб ота-онаси Девиднинг хавфли бўлиши мумкинлигидан қўрқиб, ундан воз кечишга қарор қилади. 

Бироқ Моника яъни Девиднинг “онаси” уни йўқ қилиш ўрнига ўрмонда қолдиради. Девид эса унга ўқиб берилган “Пиноккио” эртагидан илҳомланиб, уни ҳақиқий болага айлантира оладиган Кўк Парини излаб сафарга чиқади. Саёҳати давомида у эски роботларни томошабинлар олдида йўқ қилувчи шафқатсиз шоу-тадбирда дуч келади. 

Сув остида қолган Манҳэттенга бориб, уни яратган муҳандис олим билан уchrашганида ўзининг ягона эмаслигини, худди шундай минглаб нусхалар яратилганини билади. Фильм икки минг йилдан кейинги келажакда, инсон зоти бутунлай йўқолиб кетган бир даврда, Девидни онаси билан бир кунлик сўнгги уchrашувни қайта яратган юксак ривожланган роботлар саҳнаси билан якунланади.

Йигирма беш йиллик башорат: тирик робот
Филмнинг марказида — Девид исмли робот боланинг “ҳис туйғу” дастури туради, бир марта фаоллаштирилади ва робот инсонларники каби ҳисларга эга бўлади. 2026 йилга келиб бунга ўхшаш технология аллақачон реаллик — фақат у алоҳида “дастур” шаклида эмас, балки катта тил моделлари (LLM) орқали намоён бўлмоқда. 

Айнан шу сабабли 2022 ва 2025 йиллар оралиғида сунъий интеллект ҳамроҳлик иловаларига бўлган талаб етти баробар ошиб кетди. Масалан, Character.AI сингари иловаларнинг ойлик фаол фойдаланувчилари сони ўнлаб миллионга етиб, уларнинг ярмидан кўпроғини йигирма тўрт ёшгача бўлган ёшлар ташкил этмоқда. Б

ундан ташқари, айрим фойдаланувчилар бу боғланишни янада чуқурлаштириб, ўз сунъий интеллект “ҳамроҳлари” билан рамзий никоҳ маросимларини ўтказиб, унга дўстларини ҳам таклиф қилишгани кузатилди.

Гарвард олимлари ўтказган тадқиқотга кўра, СИ ҳамроҳ билан мулоқот одамнинг ёлғизлик ҳиссини инсон билан суҳбатлашишга яқин даражада йўқотишга ёрдам беради. Филмда Моника Девидни ўғли сифатида қабул қилгани каби, бугунги одамлар ҳам аста-секин машинани “ҳис қилувчи” сифатида қабул қилишга мойил бўлиб бормоқда.

“Чўпчак” реалликка кўчди: СИ дан қўрқишимиз керак(ми?)
Филмда Девид нафақат мулоқот қила оладиган, балки қучоқлаб, йиғлаб, ҳис-туйғу ифодалай оладиган жисмоний характерга эга эди. 2026-йилги CES кўргазмасида намойиш этилган X-Origin AI компаниясининг Yonbo X1 оилавий роботи, TCL'нинг болалар учун AiMe роботи ҳам шу йўналишда яратилган. 

Бу роботлар ҳали Девид даражасидаги мураккабликка эга эмас, лекин сунъий интеллект экрандан чиқиб, реал ҳаётда жисмоний шаклда “жонланаётгани”га яққол мисол бўла олади. Филмда ҳам Девиднинг “дўсти” робот айиқча Теди бўлгани каби, бугунги “ақлли ўйинчоқ” ҳамроҳлар айнан бир неча ўн йил олдинги тасаввуридан реалликка кўчган.

Филмдаги огоҳлантириш
“A.I.” шунчаки фильм эмас, унда огоҳлантиришлар ҳам бор. Моника Девидни ўз уйига қабул қилгач, ундан воз кечишга мажбур бўлганида Девиднинг ички изтироби ва бунга муносабати реал бўлади, у бунга дастурланган бўлса ҳам ҳиссий бурилиш ва ўйлари росмана инсонники каби бўлади. 

Бугун худди шундай муаммо ҳуқуқий майдонга ҳам кириб бормоқда. 2025 йил ноябрь ойида Нью-Йорк штати чатботлар фойдаланувчиларига ҳар уч соатда улар инсон эмаслигини эслатиб туришини талаб қилувчи қонун қабул қилган.

Танқидчилар нима деди?
 Фильм тақдим этилган пайтда коплаб танқидчиларнинг баҳс-мунозараларга сабаб бўлган эди. Rotten Tomatoes агрегаторида у 6,6 баллдан, танқидчиларнинг 73 фоизи ижобий фикр билдирган ҳолда баҳоланган. Машҳур кинотанқидчи Рожер Эберт филмни “техник жиҳатдан мукаммал” бироқ унинг якунини “ҳаддан ташқари сентиментал” деб топган. 

У ўз шарҳларидан бирда “фильм ақлли якунга эга эмас” деган ҳазилломуз фикрни келтирган. Шунга қарамай, 2011-йилда Эберт филмни ўзининг “Буюк филмлар” рўйхатига киритган. Филмнинг техник ютуқлари билан ҳиссий якуни ўртасидаги тафовут аслида бугунги сунъий идрок борасидаги баҳсларга ҳам тўлиқ мос келади. Биз технологиянинг имкониятларидан, ютуқларидан ҳайратланамиз бироқ унинг келтириши мумкин бўлган зиёнидан ҳадиксираймиз.

Башорат тўғри чиқдими?
 “A.I.” фильми икки юз йилдан кейинги келажакни тасвирлаган бўлса-да, унинг асосий саволи машина ҳис-туйғуга эга бўлоладими, агар шундай бўлса биз унга қандай муносабатда бўлишимиз керак, деган саволлар атиги йигирма беш йил ичида амалий масалага айланди. Тўғри, биз ҳали Девид даражасидаги умумий сунъий интеллектга эга эмасмиз, аммо ҳиссий боғланиш, жисмоний тимсол ва ҳуқуқий тартибга солиш борасидаги тенденциялар филмнинг баъзи башоратларини кутилганидан тезроқ ҳақиқатга айлантирмоқда.

 Биз технологияни қанчалик “реал” деб баҳолашимиздан қатъий назар, ундан қандай фойдаланишимиз ва уни қандай чегаралашимиз ҳали ҳам тўлиқ инсон танлови бўлиб қолмоқда.

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова