Dunyoga yoyilmoqchi boʻlgan turkman gazini kim cheklamoqda?

Oʻzbekistonlik siyosatshunoslarning ayrimlari bu holatga Turkmaniston boshqa davlatlarga, xususan, Yevropa va Janubiy Osiyo mamlakatlariga gaz eksport qilishni xohlayotganini, ammo Rossiya bunga qarshilik qilayotganini bildirmoqda. 

Boshqalari esa bu yerda Rossiya Turkmanistonga hech qanday bosim qilmayotganini aytib, mamlakatning siyosiy irodasi hali bunga tayyor emasligini taʼkidlamoqda.  

Turkiyalik siyosatshunos Musa Yovuzning PARADIGMA.UZ'ga maʼlum qilishicha, Rossiya Turkmaniston ishlab chiqarayotgan gazni Turkiya, Yevropa va boshqa davlatlarga sotishiga yoʻl qoʻymaydi. Rossiya Turkmanistondan gazni taxminan yarim narxga sotib olib, ikki barobar qimmatga boshqa davlatlarga sotadi. Shuning uchun ham Rossiya Turkmanistonning boshqa davlatlarga gaz sotishiga imkon bermaydi. 

Siyosatshunos Sanjar Saidovning aytishicha, Turkmaniston hozirgi kunda oʻz energiya manbalarini Rossiya ishtirokisiz eksport qilish boʻyicha harakatlar qilmoqda. Xususan, mamlakat bugungi kunda Turkmaniston – Afgʻoniston – Pokiston – Hindiston davlatlari oʻrtasidagi (TAPI) loyihasi boʻyicha muzokaralar oʻtkazmoqda.   

Turkmaniston – Turkiya oʻrtasidagi gaz bilan bogʻliq munosabatlar

Rossiya – Ukraina urushi boshlanganidan keyin Yevropa davlatlarida tabiiy gaz bilan bogʻliq muammolar kelib chiqdi. Shundan soʻng Turkiya, Ozarbayjon va Turkmaniston oʻrtasida tabiiy gazni yetkazib berish boʻyicha muzokaralar faollashdi. 

2024 yilning iyul oyida Turkiya Energetika va tabiiy resurslar vaziri Alparslan Bayraktar turkman gazini sotib olish boʻyicha muzokaralar oʻtkazish uchun Turkmanistonga tashrif buyurgan edi. Oʻshanda Bayraktar Turkmaniston Turkiyaga dastlabki bosqichda 1,5-2 milliard kub metr tabiiy gaz yetkazib berish haqida gapirgan.  

2024 yilning 1 mart kuni Turkiya Prezidenti Rajab Toyyip Erdoʻgʻan va Xalq Maslahati raisi Gurbanguli Berdimuhamedov Antaliya diplomatiyasi forumi yakunida Turkmaniston avval Turkiyaga, soʻngra, Yevropaga gaz yetkazib berish boʻyicha shartnomani imzolagan. 

"Anodolu" agentligining yozishicha, bu kelishuv Yevropa Ittifoqi va Turkmaniston oʻrtasida 2008 yilda imzolangan Energetika sohasidagi hamkorlik va oʻzaro anglashuv bitimi asosida amalga oshirilgan. Ammo "Eurasionet" nashrining tasdiqlanmagan maʼlumotlariga koʻra, Turkmaniston va Turkiya rasmiylari gaz narxi boʻyicha muammolarga duch kelganidan keyin muzokaralar toʻxtab qolgan. 

Turkmanistonning TAPI loyihasi va undagi muammolar

TAPI — Turkmaniston tashabbusi bilan rejalashtirilgan loyiha boʻlib, mazkur reja asosida Turkmaniston tabiiy gazini Afgʻoniston orqali avval Pokistonga, soʻngra Hindistonga yetkazish maqsad qilingan. Bu boʻyicha muzokaralar 2015 yilda boshlangan edi. Oradan 9 yil oʻtib, 2024 yilning avgust oyida Turkmaniston Tashqi ishlar vazirligi TAPI loyihasini boshlashga tayyor ekanligini bildirdi. Sentabr oyida loyihaning amaliy ishlari boshlandi. Lekin bu loyiha hozirgi vaqtda toʻxtab qolgan. 

Siyosatshunos Sanjar Saidov TAPI loyihasini kechikayotganligiga bu davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarning yaxshi emasligini sabab qilib koʻrsatdi.

"Bu yerda xavfsizlik masalasi toʻliq taʼminlanmagan. Gap faqat Afgʻoniston haqida emas. Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi munosabatlar ham yaxshi emas. Ular oʻrtasidagi aloqalar kamida bir yil ichida 5 yoki 6 marta oʻzgaradi. Undan keyin, Afgʻoniston – Pokiston chegarasidagi muammolar va boshqa hal etilishi kerak boʻlgan masalalar bor. "Tolibon" hali mamlakatning xavfsizligiga javob bera olmaydi", dedi siyosatshunos.

Rossiya va Turkmaniston oʻrtasidagi gaz bitimi 

2024 yilning 25 oktabr kuni "Turkmangaz" kompaniyasi raisi Maksat Babayev "Gazprom" bilan tabiiy gaz narxlarini kelisha olmagani uchun ularning oʻrtasida 2019 yilda imzolangan 4 yilga moʻljallangan shartnoma muddatini uzaytirmasligini maʼlum qildi.  

Shundan soʻng, Rossiya Turkmanistonda yangi gaz konlarini topish uchun qidiruv safarbarligini boshlagan. Bu orada Rossiya safarbarlikni faqat Turkmanistonda emas, Oʻzbekistonda ham amalga oshirmoqda.   

Rossiya – Ukraina urushi boshlanganidan beri, AQSh va Gʻarb sanksiyalariga tushgan Rossiya gazining eksporti cheklanib qolgan edi. Federatsiya hozirda boshqa mamlakatlar orqali Yevropaning baʼzi davlatlariga gaz eksportini amalga oshirmoqda. 

Joriy yilning 21 noyabr kuni AQSh Moliya vazirligi Rossiyaga gaz importi boʻyicha toʻlovlarni amalga oshiradigan "Gazprombank"ga nisbatan sanksiya kiritdi.

Unga koʻra, "Gazprombank" Rossiya-Ukraina urushida harbiy qurollarni sotib olish, askarlar uchun haq toʻlash, ular uchun mukofot pullari va halok boʻlgan askarlarning oilalariga tovon pulini berishda  ishtirok etgan. Avvalroq, bu bankka nisbatan, Avstraliya, Kanada, Yangi Zelandiya va Buyuk Britaniya davlatlari ham sanksiyalar kiritgan.  

Buning ortidan 5 dekabr kuni Rossiya Prezidenti Vladimir Putin 2022 yilda tasdiqlangan "Chet ellik xaridorlarning Rossiya tabiiy gaz yetkazib beruvchilari oldidagi majburiyatlarining alohida tartibi toʻgʻrisida"gi farmoniga oʻzgartirish kiritdi. 

Qonunga koʻra, endi xorijiy kompaniyalar endilikda Rossiya gazi uchun toʻlovni toʻgʻridan-toʻgʻri uchinchi shaxslar orqali yoki Rossiyaning boshqa banklarida pullarini almashtirish orqali amalga oshirishi mumkin.