Rossiya iqtisodiyoti misli koʻrilmagan sanksiyalar sharoitida oʻsishda davom etmoqda

Gʻarbning misli koʻrilmagan sanksiyalariga qaramay, Rossiya iqtisodiyoti nafaqat barqarorlikni saqladi, balki oʻsish surʼatlarida ham dunyodagi oʻrtacha koʻrsatkichlardan yuqoriga chiqdi. Unga sanksiyalar bosimiga dosh berishga va oʻsishda davom etishga nima imkon berdi?

2022-yilda Ukraina inqirozi kuchayganidan beri Yevropa Ittifoqining oʻzi Rossiyaga qarshi 13 marta sanksiyalar kiritgan. 2014-yildagi Qrim voqealaridan keyin Gʻarbning Rossiyaga qarshi joriy qilgan sanksiyalari ham bir necha bor uzaytirilgan. Rossiya tovarlari va texnologiyalariga nisbatan embargo qayta-qayta kengaytirildi va yuzlab yirik xorijiy korxonalar Rossiya bilan bogʻlangan xalqaro taʼminot zanjirlarini buzish uchun Rossiya bozoridan chiqa boshladi.

Biroq, Gʻarb Rossiya iqtisodiyotini oziqlantiruvchi asosiy arteriyani, yaʼni energiya bozoriga kirishni toʻsib qoʻya olmadi.

Amerikaning Politico gazetasi yozishicha, Yevropa Ittifoqi dengiz orqali neft yetkazib berishni taqiqlab Rossiyaga qarshi cheklovlar kiritgan va neft mahsulotlariga maksimal narxlarni belgilagan boʻlsa-da, ittifoq mamlakatlari hali ham Rossiya yoqilgʻisini sotib olish yoʻllarini izlamoqda. Shu bilan birga, Yevropa Komissiyasi Rossiyadan suyultirilgan gaz importini toʻliq taqiqlashni taklif qilmayapti va Belgiya, Fransiya va Ispaniya kabi davlatlar hatto 2023 yilda oʻz xaridlarini sezilarli darajada oshirgan.

Gʻarb tahlilchilariga koʻra, Qoʻshma Shtatlar Rossiya neft yetkazib berishni toʻxtatishidan havotir olmoqda, chunki bu neft narxining keskin oshishiga olib kelishi mumkin. Bu oʻz navbatida, nafaqat jahon energetika bozorida jiddiy toʻntarishlarga olib keladi, balki oxir-oqibatda Rossiyaning neft eksportidan keladigan daromadini oshirishga yordam berishi mumkin.

Rossiya iqtisodiyoti Gʻarb sanksiyalariga sezilarli darajada moslashganini koʻrsatdi va tahlilchilar fikricha, AQSh hukumati cheklov choralari orqali Rossiya iqtisodiyotiga bosim oʻtkazish imkoniyatini deyarli yoʻq qildi.

2023 yilda Rossiya yalpi ichki mahsulotining oʻsishi 3,6 foizni tashkil etdi, bu prognozlardan sezilarli darajada yuqori. Bundan tashqari, 2023 yilda Rossiyada oʻrtacha yillik ishsizlik darajasi 3,2 foizga tushib ketdi, bu 1992 yildan beri eng past koʻrsatkichdir. Mamlakatda nominal ish haqining oʻsishi 14 foizdan oshdi, real ish haqining oʻsishi esa 7,8 foizni tashkil etdi.

Rossiya prezidenti Vladimir Putin fevral oyida Federal Majlisga qilgan murojaatida Rossiya xarid qobiliyati boʻyicha yalpi ichki mahsuloti hajmi Yevropada birinchi va dunyoda beshinchi iqtisodiyotga aylanganini aytdi. U oʻz oldiga maqsadlar qoʻydi va federal hukumatga 2030 yilga borib Rossiyaning xarid qobiliyati pariteti boʻyicha YaIM hajmi dunyodagi eng yirik toʻrtta iqtisodiyotdan biriga aylanishini taʼminlash boʻyicha koʻrsatma berdi.

Rossiya dunyodagi eng yirik neft va gazga boy davlat boʻlib, uning byudjet daromadlari asosan energiya eksportiga bogʻliq. Geosiyosiy vaziyatning yomonlashuvi va sanksiyalar bosimining keskin kuchayishi Rossiyani oʻz iqtisodiyoti tuzilmasini oʻzgartirishga va yalpi ichki mahsulot tarkibida neft va gazga bogʻliq boʻlmagan mahsulotlar hajmini oshirishga majbur boʻlmoqda.

Gʻarb davlatlari tomonidan Rossiyaga qarshi sanksiyalar joriy etilishiga javoban Rossiya hukumati 2015 yilda import oʻrnini qoplash dasturini boshlagan. Dastlab u agrosanoat majmuasini rivojlantirishga qaratilgan boʻlsa, keyinchalik axborot texnologiyalari va mashinasozlik kabi sohalarni qamrab oldi.

Bugungi kunda Rossiyaning mahalliy ishlab chiqaruvchilari, oziq-ovqat sanoati, ogʻir mashinasozlik va kemasozlik kabi sohalarda Rossiya bozorini tark etgan koʻplab xorijiy kompaniyalar oʻrnini egalladi.

Gʻarbning 2022 yildan beri Rossiyaga qarshi joriy qilayotgan sanksiyalari Rossiyani qarshi choralarni kengaytirishga undadi. Ichki isteʼmol bozorini qoʻllab-quvvatlash uchun Rossiya hukumati 2022 yil mart oyida parallel importni qonuniylashtirdi. Parallel olib kirishga ruxsat berilgan tovarlar roʻyxati iqtisodiyot ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda doimiy ravishda oʻzgarib, toʻldirilib boriladi.

Izolyatsiyadan chiqish va Gʻarbning qamaliga qarshi turish uchun Rossiya oʻzining "doʻstlar doirasini" faol ravishda kengaytirmoqda va BRICS hamda Shanxay hamkorlik tashkiloti kabi mintaqaviy tashkilotlar bilan savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirmoqda.

Rossiya iqtisodiyoti uchun eng jiddiy sinov Gʻarb moliyaviy cheklovlari boʻldi.

Xususan, Rossiya Federatsiyasi valyuta zahiralarining muzlatilishi va bir qator Rossiya banklarining xalqaro banklararo SWIFT toʻlov tizimidan uzilishi nafaqat rubl kursining oʻzgarishiga sabab boʻldi, balki Rossiyaning xalqaro savdosi va moliyaviy faoliyatiga jiddiy toʻsiqlarni keltirib chiqardi.

Transchegaraviy toʻlovlarning dolzarb muammosini hal qilish uchun Rossiya SWIFT-ga oʻzining muqobili - Moliyaviy xabarlarni uzatish tizimida (SPFS) dasturiga ishtirok etish uchun koʻproq mamlakatlarni jalb qilishni va doʻst mamlakatlar bilan mahalliy valyutada hisob-kitoblarni qoʻllashni ragʻbatlantirishni boshladi.

Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki hisobotiga koʻra, joriy yilning mart oyida Rossiya tashqi savdosida rubl operatsiyalarining ulushi rekord darajaga yetdi. Tashqi savdo toʻlovlarida rublning ulushi ortib borayotgani xorijiy kontragentlarning rublga boʻlgan ishonchi ortganidan dalolat beradi.

Rubl kursi ham notinchlikdan keyin barqarorlashdi. 2022 yil fevral oyida rublning AQSh dollariga nisbatan kursi keskin pasaydi. Rossiya banki bozorni saqlab qolish uchun asosiy stavkani keskin oshirish va Rossiya banklaridan AQSh dollarini olib chiqishni cheklash kabi shoshilinch choralar koʻrdi. V. Putin rus gazini doʻstona boʻlmagan mamlakatlarga faqat rublga sotish boʻyicha  qaror qilganidan soʻng, rus valyutasi pasayishdan toʻxtadi va barqaror qiymatga qaytdi.

Rossiya hukumati, energiya, metall, kimyo va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining yirik eksportchilarining xorijiy valyutadagi zaxiralarining bir qismini vaqtincha majburiy sotish toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi. Ushbu chora rubl kursini barqarorlashtirishga samarali taʼsir koʻrsatadi. Soʻnggi paytlarda rublning AQSh dollariga nisbatan kursi taxminan 91:1 darajasida saqlanib qoldi, Rossiya hukumati buni maqbul deb hisoblaydi.