Россия иқтисодиёти мисли кўрилмаган санкциялар шароитида ўсишда давом этмоқда

Ғарбнинг мисли кўрилмаган санкцияларига қарамай, Россия иқтисодиёти нафақат барқарорликни сақлади, балки ўсиш суръатларида ҳам дунёдаги ўртача кўрсаткичлардан юқорига чиқди. Унга санкциялар босимига дош беришга ва ўсишда давом этишга нима имкон берди?

2022-йилда Украина инқирози кучайганидан бери Европа Иттифоқининг ўзи Россияга қарши 13 марта санкциялар киритган. 2014-йилдаги Қрим воқеаларидан кейин Ғарбнинг Россияга қарши жорий қилган санкциялари ҳам бир неча бор узайтирилган. Россия товарлари ва технологияларига нисбатан эмбарго қайта-қайта кенгайтирилди ва юзлаб йирик хорижий корхоналар Россия билан боғланган халқаро таъминот занжирларини бузиш учун Россия бозоридан чиқа бошлади.

Бироқ, Ғарб Россия иқтисодиётини озиқлантирувчи асосий артерияни, яъни энергия бозорига киришни тўсиб қўя олмади.

Американинг Politico газетаси ёзишича, Европа Иттифоқи денгиз орқали нефт етказиб беришни тақиқлаб Россияга қарши чекловлар киритган ва нефт маҳсулотларига максимал нархларни белгилаган бўлса-да, иттифоқ мамлакатлари ҳали ҳам Россия ёқилғисини сотиб олиш йўлларини изламоқда. Шу билан бирга, Европа Комиссияси Россиядан суюлтирилган газ импортини тўлиқ тақиқлашни таклиф қилмаяпти ва Белгия, Франция ва Испания каби давлатлар ҳатто 2023 йилда ўз харидларини сезиларли даражада оширган.

Ғарб таҳлилчиларига кўра, Қўшма Штатлар Россия нефт етказиб беришни тўхтатишидан ҳавотир олмоқда, чунки бу нефт нархининг кескин ошишига олиб келиши мумкин. Бу ўз навбатида, нафақат жаҳон энергетика бозорида жиддий тўнтаришларга олиб келади, балки охир-оқибатда Россиянинг нефт экспортидан келадиган даромадини оширишга ёрдам бериши мумкин.

Россия иқтисодиёти Ғарб санкцияларига сезиларли даражада мослашганини кўрсатди ва таҳлилчилар фикрича, АҚШ ҳукумати чеклов чоралари орқали Россия иқтисодиётига босим ўтказиш имкониятини деярли йўқ қилди.

2023 йилда Россия ялпи ички маҳсулотининг ўсиши 3,6 фоизни ташкил этди, бу прогнозлардан сезиларли даражада юқори. Бундан ташқари, 2023 йилда Россияда ўртача йиллик ишсизлик даражаси 3,2 фоизга тушиб кетди, бу 1992 йилдан бери энг паст кўрсаткичдир. Мамлакатда номинал иш ҳақининг ўсиши 14 фоиздан ошди, реал иш ҳақининг ўсиши эса 7,8 фоизни ташкил этди.

Россия президенти Владимир Путин феврал ойида Федерал Мажлисга қилган мурожаатида Россия харид қобилияти бўйича ялпи ички маҳсулоти ҳажми Европада биринчи ва дунёда бешинчи иқтисодиётга айланганини айтди. У ўз олдига мақсадлар қўйди ва федерал ҳукуматга 2030 йилга бориб Россиянинг харид қобилияти паритети бўйича ЯИМ ҳажми дунёдаги энг йирик тўртта иқтисодиётдан бирига айланишини таъминлаш бўйича кўрсатма берди.

Россия дунёдаги энг йирик нефт ва газга бой давлат бўлиб, унинг бюджет даромадлари асосан энергия экспортига боғлиқ. Геосиёсий вазиятнинг ёмонлашуви ва санкциялар босимининг кескин кучайиши Россияни ўз иқтисодиёти тузилмасини ўзгартиришга ва ялпи ички маҳсулот таркибида нефт ва газга боғлиқ бўлмаган маҳсулотлар ҳажмини оширишга мажбур бўлмоқда.

Ғарб давлатлари томонидан Россияга қарши санкциялар жорий этилишига жавобан Россия ҳукумати 2015 йилда импорт ўрнини қоплаш дастурини бошлаган. Дастлаб у агросаноат мажмуасини ривожлантиришга қаратилган бўлса, кейинчалик ахборот технологиялари ва машинасозлик каби соҳаларни қамраб олди.

Бугунги кунда Россиянинг маҳаллий ишлаб чиқарувчилари, озиқ-овқат саноати, оғир машинасозлик ва кемасозлик каби соҳаларда Россия бозорини тарк этган кўплаб хорижий компаниялар ўрнини эгаллади.

Ғарбнинг 2022 йилдан бери Россияга қарши жорий қилаётган санкциялари Россияни қарши чораларни кенгайтиришга ундади. Ички истеъмол бозорини қўллаб-қувватлаш учун Россия ҳукумати 2022 йил март ойида параллел импортни қонунийлаштирди. Параллел олиб киришга рухсат берилган товарлар рўйхати иқтисодиёт эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда доимий равишда ўзгариб, тўлдирилиб борилади.

Изоляциядан чиқиш ва Ғарбнинг қамалига қарши туриш учун Россия ўзининг "дўстлар доирасини" фаол равишда кенгайтирмоқда ва BRICS ҳамда Шанхай ҳамкорлик ташкилоти каби минтақавий ташкилотлар билан савдо-иқтисодий ҳамкорликни ривожлантирмоқда.

Россия иқтисодиёти учун энг жиддий синов Ғарб молиявий чекловлари бўлди.

Хусусан, Россия Федерацияси валюта заҳираларининг музлатилиши ва бир қатор Россия банкларининг халқаро банклараро SWIFT тўлов тизимидан узилиши нафақат рубл курсининг ўзгаришига сабаб бўлди, балки Россиянинг халқаро савдоси ва молиявий фаолиятига жиддий тўсиқларни келтириб чиқарди.

Трансчегаравий тўловларнинг долзарб муаммосини ҳал қилиш учун Россия SWIFT-га ўзининг муқобили - Молиявий хабарларни узатиш тизимида (SPFS) дастурига иштирок этиш учун кўпроқ мамлакатларни жалб қилишни ва дўст мамлакатлар билан маҳаллий валютада ҳисоб-китобларни қўллашни рағбатлантиришни бошлади.

Россия Федерацияси Марказий банки ҳисоботига кўра, жорий йилнинг март ойида Россия ташқи савдосида рубл операцияларининг улуши рекорд даражага етди. Ташқи савдо тўловларида рублнинг улуши ортиб бораётгани хорижий контрагентларнинг рублга бўлган ишончи ортганидан далолат беради.

Рубл курси ҳам нотинчликдан кейин барқарорлашди. 2022 йил феврал ойида рублнинг АҚШ долларига нисбатан курси кескин пасайди. Россия банки бозорни сақлаб қолиш учун асосий ставкани кескин ошириш ва Россия банкларидан АҚШ долларини олиб чиқишни чеклаш каби шошилинч чоралар кўрди. В. Путин рус газини дўстона бўлмаган мамлакатларга фақат рублга сотиш бўйича  қарор қилганидан сўнг, рус валютаси пасайишдан тўхтади ва барқарор қийматга қайтди.

Россия ҳукумати, энергия, металл, кимё ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг йирик экспортчиларининг хорижий валютадаги захираларининг бир қисмини вақтинча мажбурий сотиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди. Ушбу чора рубл курсини барқарорлаштиришга самарали таъсир кўрсатади. Сўнгги пайтларда рублнинг АҚШ долларига нисбатан курси тахминан 91:1 даражасида сақланиб қолди, Россия ҳукумати буни мақбул деб ҳисоблайди.