Урбанизация Конституция ва инсон ҳуқуқларини оёқ ости қилмаслиги керак

Махсус маърузачи фуқаролик жамияти вакиллари билан учрашувлар чоғида кенг кўламли масалалар, жумладан, мажбурий кўчириш, ҳоким қарорларини қабул қилишда қонун бузилиши, шаҳарсозлик қонунчиликнинг бузилиши, адолациз суд жараёнлари билан боғлиқ муаммолар билан танишди. Шунингдек, у ногиронлар, қамоқдан озод қилинганлар, ОИВ инфекцияси билан касалланганлар ва ёлғиз аёллар каби аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламлари учун уй-жой ҳуқуқларидан фойдаланишдан манфаатдорлигини билдирди.
Демократия ва ҳуқуқ институти раҳбари, тегишли уй-жой ҳуқуқи бўйича Марказий Осиё тармоғи аъзоси Сайёра Хўжаева ўзининг Фаcебоок ижтимоий тармоғида шундай деди: “Биз унга барча муаммоларни батафсил айтиб бердик. У ҳамма нарсани синчковлик билан ёзиб, раҳбариятга маълумотларни етказишга ваъда берди”.
Махсус маърузачи “Дўстлик” истироҳат боғининг хусусий тадбиркорга ўтказилиши масаласига алоҳида эътибор қаратди. Жамоат боғлари ва яшил майдонлар тегишли уй-жой ҳуқуқининг муҳим қисмидир.

Мамлакатга расмий ташрифи якунида қилган баёнотида, жаноб Ражагопал сўнгги йилларда бир қанча янги қонунлар, жумладан, ўзбошимчалик билан олиб қўйиш ва бузишлардан ҳуқуқий ҳимояни яхшилаш ва шаҳарларда иштирок этишни таъминлашга қаратилган янги Конституциянинг қабул қилинишини олқишлади. 
“Аммо, бу қонунларга кўп ҳолларда аҳолининг хабардорлиги йўқлиги, уларни амалга оширишдаги носозликлар ва қонунбузарликларни бартараф этишнинг самарали чоралари, айниқса, қурилиш соҳасида йўқлиги сабабли амалда ҳурмат қилинмайди”, — деди махсус маърузачи.
Ўзбекистонда шаҳарни янгилаш бўйича мисли кўрилмаган кенг кўламли лойиҳалар амалга оширилмоқда, баъзида янги шаҳарларга ўрин очиш учун бутун маҳаллаларни бузиш ва кўчириш киради. Бироқ бу тадбирларнинг аксарияти шаҳарсозлик соҳасида тегишли ҳуқуқий асосларсиз амалга оширилмоқда. Шаҳарсозлик ва шаҳарни янгилаш бўйича қарорлар кўпинча жамоатчиликнинг муҳим иштирокисиз, шу жумладан ушбу чора-тадбирлар бевосита таъсир кўрсатадиган қарорларсиз қабул қилинади.
“Суд ҳокимиятининг мустақиллиги муаммоси долзарблигича қолмоқда. Ишлаб чиқувчилар ва фуқаролар иштирокидаги суд ишларининг аксарияти ишлаб чиқувчилар фойдасига ҳал қилинган кўринади. Суддан ташқари шикоят механизмлари кўпинча самарали ва ўз вақтида бартараф этишни таъминлай олмайди”, — деди жаноб Ражагопал.
Мутахассис экспроприация қилинган уй-жой учун товон пули кўпинча етарли эмаслиги, тўлов муддати кечикиши ёки умуман тўланмаслиги ҳақида огоҳлантирди. Айрим бузиш ва кўчириш ишлари шафқацизларча амалга оширилмоқда, уй-жойлар яқинида хавфли қурилиш ишлари олиб борилаётгани, сув ва газ таъминотидаги узилишлар туфайли уй эгалари ўз уйларини тарк этишга мажбур бўлмоқда. Кўчирилган аҳолига янги уй-жой таклиф қилинганда, у кўпинча шаҳарлар чеккасида янги қурилган турар-жой биноларида бўлади.

“Уйларни бузиш ва мажбурий кўчиришлар Самарқанд ва Бухоро каби қўриқланадиган маданий мерос зоналарида ҳам содир бўлади”, деди жаноб Ражагопал. 2025-йилда Самарқандда бўлиб ўтадиган ЮНЕСКО Бош Ассамблеясига тайёргарлик ишлари давом этар экан, у ЮНЕСКОни тегишли уй-жой ҳуқуқи тўлиқ таъминланиши учун зарур чоралар кўришга чақирди.
Махсус маърузачи, шунингдек, мажбуран кўчириш қурбонлари, муносиб уй-жойга эга бўлиш ҳуқуқлари ҳақида ёзаётган ҳуқуқ ҳимоячилари, адвокатлар, блогерлар ва журналистлар қўрқитиш, жиноий жавобгарликка тортиш ёки шубҳали асослар билан ҳибсга олиниш, жумладан, ёпиқ психиатрия муассасаларига жойлаштиришдан хавотир билдирди.
“Ўтказилаётган ислоҳотлар ва кўплаб раҳбарларнинг инсон ҳуқуқлари, жумладан, муносиб уй-жой олиш ҳуқуқини ҳимоя қилишга содиқлиги мени руҳлантирди. Уй-жой муаммоларини ҳал қилиш учун кўпинча аниқ яхши ниятлар мавжуд. Аммо яхши ниятлардан ташқарига чиқиш вақти келди; биз қоғоздаги қонун ва режаларни эмас, балки натижаларни кўришимиз керак”, деди жаноб Ражагопал.
Жаноб Ражагопал 2025-йил март ойида БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгашига ташрифи ҳақида батафсилроқ ҳисобот тақдим этади.