Markaziy Osiyo davlatlari YaIMining 130 foizini iqlim xavflari tufayli yo‘qotishi mumkin

Prognozlarga ko‘ra, 2080-yilga borib iqlim o‘zgarishi Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi va potensial yo‘qotishlar yalpi ichki mahsulotning (YAIM) 20 foizidan 130 foizigacha bo‘lgan diapazonni tashkil etishi mumkin. 

Eng og‘ir oqibatlar tog‘li mamlakatlarda kuzatilishi taxmin qilinmoqda. Ushbu hisob-kitoblar CAREC texnologiya forumida Xalqaro suv resurslarini boshqarish institutining katta ilmiy xodimi Iskandar Abdullayev tomonidan taqdim etildi.

Abdullayevning ta’kidlashicha, iqlim o‘zgarishi endi shunchaki ekologik muammo bo‘lib qolmay, balki sezilarli iqtisodiy omilga aylanmoqda. Qurg‘oqchilik, suv toshqinlari, anomal issiq va muzliklarning erishi asosiy xavflar sirasiga kiradi.

Prognoz qilinayotgan iqtisodiy ta’sir mintaqa mamlakatlari doirasida farqlanadi. Jumladan, Tojikiston YAIMning 80 foizidan 130 foizigacha, Qirg‘iziston 70 foizidan 120 foizigacha, Qozog‘iston 40 foizidan 80 foizigacha, O‘zbekiston 30 foizidan 45 foizigacha va Turkmaniston 20 foizidan 60 foizigacha zarar ko‘rishi mumkin.

Tojikiston va Qirg‘iziston – iqlim o‘zgarishi suv resurslariga bevosita ta’sir ko‘rsatgani sababli zaifroq sanaladi. Muzliklarning erishi daryolar oqimini kamaytirib, energetika va suv ta’minoti uchun muammolar keltirib chiqarmoqda.

Qurg‘oqchilik va jazirama issiq allaqachon qishloq xo‘jaligiga bosim o‘tkazib, hosildorlikning pasayishiga va yaylovlar mahsuldorligining kamayishiga sabab bo‘lyapti. Agar moslashuv choralari ko‘rilmasa, mintaqaning uzoq muddatli barqarorligi xavf ostida qolishi mumkin.

Moslashish sa’y-harakatlariga sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish, iqlim o‘zgarishiga chidamli agrotexnologiyalarni joriy etish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini kengaytirish kiradi.

Kuzatilayotgan iqtisodiy yo‘qotishlar

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, tabiiy ofatlar Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga allaqachon jiddiy zarar yetkazmoqda. 

Suv toshqinlari va zilzila kabi favqulodda hodisalar oqibatida yalpi ichki mahsulotning 6 foizigacha yo‘qotiladi. Masalan, zilzilalarning o‘zidan ko‘riladigan zarar miqdori 2 milliard dollarni tashkil etadi.

Shu bilan birga, mintaqa mamlakatlari yirik ofatlardan so‘ng moliyalashtirishda katta yetishmovchilikka duch kelmoqda. Tojikistonda bu tanqislik 1,5 milliard dollargacha yetishi mumkin. 

Iqlim o‘zgarishi esa mintaqa zimmasidagi iqtisodiy yukni yanada og‘irlashtiradi.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov