Xitoy va AQSH Markaziy Osiyoda: iqtisodiy raqobat yangi bosqichdami?

Xitoy bosh vaziri Li Syan 17–18-oktyabr kunlari rasmiy tashrif bilan O‘zbekistonda, 18–20-oktyabr kunlari esa Tojikistonda bo‘ladi.

Shu kunlarda, 17–22 oktyabda AQSH davlat kotibi Marko Rubio ham Samarqandda bo‘lib, Markaziy Osiyo davlatlari tashqi ishlar vazirlari ishtirokidagi C5+1 uchrashuvida qatnashadi.

Xitoyning iqtisodiy ishtiroki

Xitoy va Markaziy Osiyoning besh davlati – O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2025-yilda 106,3 milliard dollarni tashkil etgan. Bu 2024-yilga nisbatan 12 foiz ko‘p bo‘lib, savdo hajmi tarixda ilk bor 100 milliard dollardan oshgan. Xitoyning mintaqaga eksporti 71,2 milliard dollardan, Markaziy Osiyodan importi esa 35,1 milliard dollardan iborat bo‘lgan.

Xitoy va O‘zbekiston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi esa 2025-yil yakunida 17,8 milliard dollarga yetdi. Bu 2024-yilga nisbatan 34 foiz ko‘p. Tomonlarning yaqin istiqboldagi maqsadi – o‘zaro savdo hajmini 20 milliard dollarga yetkazish.

Shuningdek, Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘lining mintaqa transport salohiyatini oshirish va Xitoyni Markaziy Osiyo orqali boshqa bozorlar bilan bog‘lashda ahamiyati katta.

C5+1: mintaqaviy muloqot

Marko Rubio bilan mintaqaviy hamkorlik masalalarini muhokama qilish rejalashtirilgan. AQSH Davlat departamenti delegatsiya tarkibida 200 dan ortiq biznes vakili bo‘lishini bildirdi.

Vashington va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi C5+1 formati – AQSH va mintaqaning besh davlati o‘rtasidagi muloqot maydoni hisoblanadi. Rubioning tashrifi doirasida C5+1 vazirlar uchrashuvi va davlatlar rasmiylari bilan ikki tomonlama muzokaralar, shuningdek, delegatsiya tarkibidagi 200 dan ortiq biznes vakili ishtirokida iqtisodiy va tijoriy hamkorlikka qaratilgan tadbirlar o‘tkaziladi.

16-oktyabr kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev AQSHning Janubiy va Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakili Serdjio Gorni qabul qildi. Unda AQSh davlat kotibining tashrifi, C5+1 uchrashuvi hamda O‘zbekiston–AQSh biznes va investitsiya kengashining ikkinchi yig‘ilishiga tayyorgarlik muhokama qilingan.

Xitoy va AQSHning mintaqadagi mavqeyi

Rubio tashrifiga yirik biznes delegatsiyasining qo‘shilishi Vashingtonning tijorat va investitsiya aloqalarini kengaytirishga ham e’tibor qaratayotganini ko‘rsatadi.

Ammo Xitoy va AQSHning Markaziy Osiyodagi iqtisodiy imkoniyatlari bir xil emas. Pekin mintaqada savdo, energetika va transport infratuzilmasi orqali allaqachon mustahkam iqtisodiy aloqalarni shakllantirgan.

Vashingtonning siyosiy qiziqishi o‘z-o‘zidan iqtisodiy mavqeyini oshirib yubormaydi. Carnegie Endowment tahlilchisi Temur Umarovning ta'kidlashicha, AQSH bilan yaqinlashuvning amaliy natijalarini baholashda diplomatik bayonotlardan ko‘ra amalga oshirilgan loyihalar muhim.

“Sarmoya kiritish bo‘yicha ulkan salohiyat haqidagi barcha gap-so‘zlarga qaramay, Qo‘shma Shtatlar Markaziy Osiyoda Xitoyning “Bir makon, bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi investitsiyalari yoki Rossiyaning Qozog‘iston va O‘zbekistonda atom elektr stansiyalarini qurish bo‘yicha so‘nggi rejalari bilan tenglasha oladigan birorta yirik loyihani hali-hanuz boshlagani yo‘q” – degan tahlilchi avvalroq e'lon qilingan maqolasida.

2025-yilda AQSh va Markaziy Osiyoning besh davlati o‘rtasidagi tovar savdosi hajmi taxminan 6,5 milliard dollarni tashkil etgan.

Markaziy Osiyo uchun imkoniyatlar eshigi

Rubioning tashrifi va biznes delegatsiyasi ishtiroki AQSHning mintaqaga qiziqishi kuchayayotganini ko‘rsatuvchi belgidir. Ammo bu qiziqish uzoq muddatli iqtisodiy hamkorlikka aylanishi uchun kompaniyalar turli loyihalarga sarmoya kiritishi, mahalliy ishlab chiqaruvchilar bilan hamkorlik qilishi lozim.

Gigant davlat vakillarining tashriflari Markaziy Osiyoning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni yuqorilayotganini ko‘rsatadi. Mintaqa davlatlari uchun asosiy masala – tashqi hamkorlikni aniq iqtisodiy natijalarga aylantirib, imkon qadar ko‘proq kapital jalb qilishga erishishdir.