Postsovet ko‘lankasidan qutulayotgan Markaziy Osiyo madaniyati

Markaziy Osiyoni boricha kamdan-kam tasvirlashadi. Ushbu mintaqa o‘zini qurshab turgan kuchlarga nisbatan ikkinchi darajali qilib ko‘rsatiladi, vaholanki, uning besh mamlakati uzoq tarix, o‘ziga xos tillar va  bir fonga sig‘dirib bo‘lmaydigan qadriyatlarga ega.

Mintaqaga ko‘pincha unga qilingan bosimlar yoki undan tashib ketilgan narsalar orqali baho beriladi. Biroq mintaqa madaniyati an’ana va g‘oyalari bilan azaldan sarhadlaridan ancha yiroqlarga ta’sir o‘tkazib kelgan bir o‘lkani gavdalantiradi.

Mustaqil jurnalist Ola Fiedorchukning “The Times of Central Asia” saytida nashr etgan maqolasiga ko‘ra, eski qoliplar darz ketmoqda. Markaziy Osiyo o‘z tarixini so‘zlab berishning yangi yo‘llarini kashf etyapti.

O‘zbekiston

O‘zbekiston xalqaro maydonga chiqishda madaniyatni o‘zining bosh yo‘nalishi sifatida belgiladi.

Ilk Buxoro biyennalesi odatda obidalari bilan tanilgan shaharga zamonaviy san’atni olib kirdi, madrasa va karvonsaroylarni o‘zbekistonlik va jahon rassomlari uchun ko‘rgazma maydonlariga aylantirdi.

Xuddi shunday harakatni Toshkent zamonaviy san’at markazi faoliyatida, O‘zbekistonning Venetsiya arxitektura biyennalesidagi ishtirokida hamda meros, hunarmandchilik va Orol dengizi ekologik fojiasini o‘zaro bog‘lagan “O‘rik gullaganda” kabi dizayn loyihalarida ham ko‘rish mumkin.

Oyjon Xayrullayeva singari rassomlar yosh avlodning islomiy naqshlar, to‘qimachilik va ijtimoiy makonni yangi tasviriy vositalar orqali qayta talqin qilayotganini ko‘rsatadi.

Nukusdagi Qoraqalpog‘iston davlat san’at muzeyi esa sovet davrida senzura ostiga olingan asarlari bilan mamlakat san’at tarixiga yanada teranlik baxsh etadi.

Toshkentdagi Islom sivilizatsiyasi markazi 2026-yilda Ginnesning rekordlar kitobiga Islom sivilizatsiyasining eng yirik muzeyi sifatida kirdi. Bu esa O‘zbekistonga tarixiy merosni talqin qilinishni belgilashda katta mavqe beradi.

Qozog‘iston

2025-yil 12-sentyabrda Olmaota san’at muzeyi ochilib, zamonaviy yirik maskanlar safiga qo‘shildi. Uning paydo bo‘lishi mamlakatdagi kengroq o‘zgarishlarning bir qismidir.

Xususiy galereyalar, xalqaro platformalar hamda Aigerim Karibayeva va Saule Suleymenova singari rassomlar qozoq san’atini folklor tasvirlari doirasidan olib chiqib, o‘zlikni anglash, postmustamlaka xotirasi va shahar hayoti kabi mavzular sari yo‘naltirmoqda.

Sobiq sovet davri kinoteatri o‘rnida “Tselinniy” zamonaviy madaniyat markazining qayta ochilishi esa bu jarayonga yanada chuqurroq ramziy ma’no baxsh etadi.

Qirg‘iziston

Oltinchi Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari 2026-yil 31-avgustdan 6-sentyabrgacha Bishkek shahri va Issiqko‘l atrofida o‘tkazilishi rejalashtirilgan.

Bu Qirg‘izistonga ko‘chmanchilik an’analarini muzeydagi turib qolgan eksponatlar kabi emas, balki jonli tarzda namoyish etish imkonini beradi.

Mamlakatning zamonaviy san’at sahnasi esa bunga yanada samimiyroq tus bag‘ishlaydi: Munara Abduqahhorova va Oltinoy Osmo kabi rassomlar shaxsiy xotira, siyosiy tarix, gender va o‘zlik masalalaridan foydalanib, qirg‘iz tasviriy madaniyatini an’anaviylikdan tashqariga olib chiqmoqda.

Shuningdek, qadimiy Suyob shahrining xarobalari bo‘lmish Oqbeshimda arxeologlar VII–VIII asrlarga oid budda ibodatxonasini topganliklarini ma’lum qildilar, bu esa mamlakatning Buyuk Ipak yo‘li tarixidagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi.

Tojikiston

Dushanbe shahri Osiyo Shahar hokimlari Assambleyasi forumi tomonidan “Osiyoning 2026-yilgi madaniy poytaxti” deb e’lon qilindi.

Tojikistonlik san’atkorlar va ularning asarlari Milan hamda Dohadan tortib “Sotheby’s” auktsionigacha bo‘lgan Markaziy Osiyo ko‘rgazmalarida tez-tez namoyish etilmoqda.

YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan Sarazm shahri Tojikistonning mintaqadagi eng qadimiy manzilgohlardan biriga egalik da’vosini mustahkamlaydi.

Turkmaniston

YUNESKO Qadimiy Marvni Markaziy Osiyodagi Ipak yo‘lida joylashgan eng qadimiy va yaxshi saqlangan voha shahar deya ta’riflaydi. Uning xarobalari insoniyatning 4000 yillik tarixidan so‘zlaydi.

Ushbu arxeologik yodgorliklar YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan turkman gilamdo‘zligi, dutor ijrochiligi, kashtachilik va to‘qimachilik san’ati kabi nomoddiy madaniy meros bilan hamohangdir.

“Osaka Expo 2025” ko‘rgazmasida Turkmaniston paviloni asosiy diqqatga sazovor maskanlardan biriga aylanib, tashrif buyuruvchilarni lol qoldirdi.

Yutuq va kamchilik

Kengroq olib qaralsa, Markaziy Osiyoni eskirgan tushunchalar bilan ta’riflash tobora qiyinlashib bormoqda. Mintaqa shunchaki postsovet, resurslarga boy, dengizga chiqish imkoni bo‘lmagan yoki strategik ahamiyatga ega hudud emas. U borgan sari o‘z institutlari, san’atkorlari va tomoshabinlariga ega madaniy ijodkor sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Kamchiliklar ham yo‘q emas. Buyuk ipak yo‘li shiorga, meros tijoratga, ko‘chmanchi madaniyat festival dekoratsiyasiga, festivallar esa tarixning murakkab va teran qatlamlarini yuzaki ko‘rsatuvchi vositaga aylanib qolishi mumkin.