Toshkentda noqonuniy qurilish: "Niyozbek Yo‘li" mashmashasi

Qayd etilishicha, tadqiqot doirasida intervyular oʻtkazilgan, sud jarayonlari kuzatilgan va hujjatlar tahlil qilingan. Hisobotda xalqaro moliya institutlarining bu jarayondagi roli ham inobatga olingan boʻlib, misol tariqasida Toshkentning Niyozbek Yoʻli koʻchasidagi holat oʻrganilgan. 

Niyozbek Yoʻli koʻchasi u yerdan metroning oʻtganligi, savdo hududlarining koʻpligi va shahar markaziga yaqinligi bilan mashhur boʻlib, ishlab chiquvchilar tomonidan elita turar-joy majmualari, mehmonxonalar va savdo markazlari qurish uchun juda ham foydali boʻlgan lokatsiya hisoblanadi.  

Tadbirkorlarga yon bosadigan Toshkent shahar hokimining 2017 yil 21 noyabr kuni chiqargan 1544-sonli qaroriga koʻra, Niyozbek Yoʻli, Sharofobod, Malyasova va Lashkarbegi koʻchalaridagi yer uchastkalarida yashovchi fuqarolar u yerdan koʻchirilishi belgilangan. 

Shuningdek, qarorda 10,4 gektar yer maydonini boʻshatib, Toshkent shahri zaxira fondiga kiritish va soʻngra bu "boʻshatilgan" yer uchastkasini doimiy foydalanish uchun "Steel Quality Business" xususiy kompaniyasiga ajratish taklif etilgan. "Steel Quality Business" kompaniyasiga esa evakuatsiyadan zarar koʻrgan turar va noturar mulk egalariga kompensatsiya toʻlash hamda buzilish ishlarini yakunlash masʼuliyati yuklatilgan. 

Hokim qarorini asoslash uchun "Mahalliy davlat hokimiyati toʻgʻrisida"gi qonunning 5- va 10-moddalariga hamda Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 29 mayda tasdiqlangan "Davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalarini olib qoʻyish munosabati bilan fuqarolar va yuridik shaxslarga yetkazilgan zararlarni qoplash tartibini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi nizomiga tayangan. 

Mahalliy davlat hokimiyati toʻgʻrisidagi qonunning 10-moddasiga koʻra, viloyat va Toshkent shahar hokimi yer uchastkalarini doimiy foydalanishga berish, yer egalik qilish va undan foydalanish huquqini qonunda belgilangan hollarda bekor qilish huquqiga ega. 

Toshkent shahar hokimi tomonidan asos sifatida keltirilgan boshqa "qonun" esa 2006 yil 29 maydagi 97-sonli Vazirlar Mahkamasi qarori — qonun osti hujjati hisoblanadi. Ushbu hujjat yuqori huquqiy maqomga ega qonunlarda belgilangan xususiy mulk huquqlarini bekor qilish uchun asos boʻla olmaydi. 

Bundan tashqari, ushbu hujjatda yer uchastkalarini davlat ehtiyoji uchun majburiy olib qoʻyilgan taqdirda ham faqat cheklangan maqsadlar uchun ruxsat berilgan. Hokimiyat qarorida bunday davlat ehtiyojlari koʻrsatilmagan. 1544-qarorning mazmuni esa xususiy mulkni olib qoʻyish va uni xususiy kompaniyaga koʻchmas mulk loyihasini rivojlantirish uchun berishni nazarda tutadi. Bu qonunda belgilangan davlat ehtiyojlariga mos kelmasligini anglatadi. 

Bu yetmaganidek, "Yer kodeksi"ning 23-moddasiga muvofiq, yer uchastkasi xususiy kompaniyaga ajratilishidan avval davlat zaxira fondiga oʻtkazilishi va davlat mulki sifatida roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak. Bu holat Adliya vaziri oʻrinbosari Aktam Muhammadiyev tomonidan 2022 yilda jabrlangan aholi uchun yuborilgan maktubda oʻz tasdigʻini topgan.

“Birinchidan, ushbu qarorda (№1544) yer uchastkasining qonuniy olib qoʻyilishi koʻzda tutilmagan, ikkinchidan, mavjud qonuniy tartiblarsiz foydalanish, ijara yoki egalik qilinayotgan yer uchastkasini taqdim etish (sotish) mumkin emas”, deya vazir oʻrinbosari fikr bildirgan.

Maktubda davlat ehtiyoji uchun yer uchastkalarini olib qoʻyish hokimiyat tomonidan qanday hollarda amalga oshirilishi belgilangan. Adliya vaziri oʻrinbosari Muhammadiyev ushbu qarorning qabul qilingan paytida Toshkent shahar hokimi quyidagi majburiyatlarni bajarishi lozimligini taʼkidlangan edi:

— Dasturchiga xususiy mulkka egalik tufayli yer uchastkalarini taqdim etib boʻlmasligini bildirish;

— Dasturchiga mavjud boshqa yer uchastkalarini taklif etish. (25 fevral 2013 yil, Vazirlar Mahkamasining 54-sonli qarori, 12-modda).

Natijada maktubda shunday qayd etiladi: "Toshkent shahri hokimining 2017-yil 21-noyabrdagi 1544-qarorida yer uchastkasini qonuniy olib qoʻyish koʻzda tutilmagani sababli, davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasini olib qoʻyish bilan bogʻliq zararni qoplash boʻyicha muzokaralar olib borish uchun hech qanday huquqiy asos yoʻq.” 

Adliya vaziri oʻrinbosarining jabrlangan aholiga bergan huquqiy xulosasi Oʻzbekiston Inson huquqlari boʻyicha Ombudsmani tomonidan berilgan qoʻshimcha tavsiyalar bilan tasdiqlangan.

“Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasiga koʻra, xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasida. Unda belgilab qoʻyilganidek, mulkdor oʻz mulkidan faqat qonunda belgilangan holatlarda va tartibda mahrum etilishi mumkin.

Toshkent shahar hokimining 2017-yil 21-noyabrdagi 1544-qarori xususiy mulkni olib qoʻyish uchun asos bermaydi, shu sababli mulk egalariga yetkazilgan zararni qoplash boʻyicha muzokaralar oʻtkazishga hech qanday huquqiy asos yoʻq.

Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 11-moddasiga koʻra, xususiy uy-joy va xonadonlar olib qoʻyilmaydi va ularning egalari mulk huquqidan mahrum etilmaydi", deya Ombudsman tomonidan masalaga yanada oydinlik berilgan.

Yuqorida aytilganidek, odamlardan "tozalanishi" rejalashtirilgan 10,4 gektar yer "Steel Quality Business" xususiy kompaniyasiga ajratilgan boʻlib, ushbu kompaniya Namuma Development savdo belgisi nomi bilan ham tanilgan. Oʻsha davrdagi xabarlar shuni koʻrsatadiki, kompaniya 10 gektardan kattaroq boʻlgan yerda 30 ta bino va 932 ta xonadondan iborat boʻlgan Nur turar-joy majmuasini qurishni rejalashtirgan. "Steel Quality Businesss" haqida esa ochiq manbalarda quyidagilar maʼlum. 

Kompaniya 2017 yil 1 yanvarda Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan hamda uning dastlabki faoliyati "soch va goʻzallik salonlari xizmatlari" boʻlgan. Uning ustaf fondi 5 700 AQSh dollarini tashkil qilgan. Dastlabki aksiyadorlar ikki kishi boʻlib, yaʼni 50 foizdan ulushga ega boʻlgan Agzamov Sanjar Nigʻmatovich hamda Husanov Abdullatif Abdugʻapurovich hisoblangan. Kompaniyaning rahbari esa Yusupov Umidjon Nigʻmatovich. 

Keyinchalik kompaniyaning aksiyadorlik tuzilmasida oʻzgarishlar yuz beradi. 2022-yil 12-apreldagi maʼlumotlarga koʻra, Agzamov va Husanovning ulushi mos ravishda 19,4% gacha kamaygan. Bu davrda asosiy aksiyador "Technological Generation" MChJga tegishli boʻlgan. Ushbu kompaniyaning yagona aksiyadori dastlab Rolan Sakenov edi, keyinchalik uning ulushlari Kim Irina Vladislavovnaga oʻtkazilgan. 

Keling, endi tepada nomi tilga olingan bir qator shaxslar ham "Technological Generation"ga toʻxtalsak: 

1. Agzamov Sanjar Nigʻmatovich

Lavozimi: "Unit Great Trade" MChJ rahbari ("Leading Force Company"ga 100 foiz ulushdor).

Faoliyati: Polimer qoplar, beton va qurilish sohasida ixtisoslashgan. "Leading Force Company" asosiy aksiyadori "ICS Establishment" boʻlib, Lixtenshteynda roʻyxatdan oʻtgan. Ushbu kompaniya haqida batafsil maʼlumot ochiq emas.

"Ipak Yoʻli Banki" bilan aloqasi: 2007 yilda bankning Germaniyaning KfV Bank kredit liniyasidan foydalangan holda muvaffaqiyatli shartnoma tuzgani uchun minnatdorchilik maktubi olgan. 

2. Husanov Abdullatif Abdugʻapurovich

Lavozimi: "Alfa Invest Insurance" kompaniyasida direktor oʻrinbosari (ilgari "Alfa Invest" deb nomlangan).

Aloqasi: "Zamon Plus Sarmoya" kuzatuv kengashi aʼzosi. Ikkala kompaniya ("Alfa Invest" va "Zamon Plus Sarmoya")"Ipak Yoʻli Banki"da muhim ulushlarga ega boʻlgan. 

3. "Technological Generation"

Dastlabki aksiyador: Sakenov Rolan.

Hozirgi aksiyador: Kim Irina Vladislavovna. Sakenov 2020 yilda "Alfa Invest Insurance"da yuqori lavozimni egallagan. 

Bundan xulosa qilish mumkinki, "Steel Quality Business"ning aksiyadorlari "Alfa Invest" va "Ipak Yoʻli Banki" bilan kuchli aloqalarga ega. Quyidagi maʼlumotlar esa buni yanada tasdiqlaydi:

— Kompaniyaning dastlabki manzili "Alfa Insurance" ("Alfa Invest"ning shoʻba korxonasi) manzili bilan bir xil boʻlgan.

— "Ipak Yoʻli Banki" Nur turar-joy majmuasi loyihasini moliyalashtirgan.

— Aksiyadorlar oʻrtasidagi bogʻliqlik professional nomzodlarning qatnashgani yoki uchinchi tomon manfaatdorligini bildirishi mumkin (biroq bu aniq emas). 

Mazkur kutilmagan toʻqnashuvlar yuzasidan "Steel Quality Business" va "Ipak Yoʻli Banki"idan izoh olish uchun soʻrovlar yuborilgan, ammo javob kelmagan.

Shuncha urinishga qaramay oʻz kuchini yoʻqotmagan qaror taʼsirida qolgan aholining taʼkidlashicha, ularning uylarini buzish toʻgʻrisidagi hukumat qarori haqida ularga hokimning oʻrinbosari yigʻilishda xabar bergan. Guvohlarning soʻzlariga koʻra, hokim oʻrinbosari aholi savol berishini kutmay yigʻilishni tark etgan. Mazkur yigʻilishda qatnashgan mahalla (mahalliy kengash) sobiq raisi boʻlgan Fathulla Toshpoʻlatov 2022 yil 24 aprelda holatni bunday talqin qilgan edi:

“Biz hokim oʻrinbosariga oʻzimizni qiziqtirgan savollarni berish va hujjatlarni toʻgʻri rasmiylashtirish masalalarini muhokama qilish umidida mahallamizdagi 17-maktabga yigʻildik. Biz u bilan maslahatlashib, barcha buzilish holatlarini muhokama qilmoqchi edik. Yigʻilishda hokim oʻrinbosari qatnashdi, lekin qurilish kompaniyasidan hech kim kelmadi.

Haqiqat shundaki, amaldorlar yigʻilishga keldi, lekin odamlar muammolarni tinglamadi. Ular kelib, qarorlarini oʻqib eshittirishdi, uylarning buzilishi haqida eʼlon qilishdi va hech kimni tinglamasdan ketishdi. Bu nimani anglatadi? U odamlarni nega yigʻdi? Agar ular xalqni tinglamoqchi boʻlmasa, nima uchun bizni yigʻishdi? Odamlar hanuzgacha aziyat chekmoqda", degan u.

2021 yil 10 martda yigʻilgan guvohliklarning koʻpchiligi mazkur qurilishdan norozi boʻlgan. Ulardan biri Niyozbek Yoʻli koʻchasining 4-tor yoʻlagida yashovchi Farida Langer. U oʻz farzandlari va nabiralari bilan shu yerda yashagan, ularning maktablari ham shu atrofda boʻlgan. Unga kompensatsiya taklif qilingan, ammo u norozi boʻlgan. 

Oʻzbekiston qonunchiligiga koʻra, Langer oʻz xususiy mulki va yashash joyini saqlab qolish huquqiga ega edi. Shunga qaramay, unga 2020 yil 22 dekabrda  "Steel Quality Business" kompaniyasidan quyidagicha mazmunda xat keladi.

"Toshkent shahar hokimining 2017 yil 21 noyabrdagi 1544-sonli qaroriga koʻra, "Steel Quality Business" xususiy kompaniyasiga Yunusobod va Mirzo Ulugʻbek tumanlari oʻrtasida joylashgan, Sharofobod koʻchasidan Malasova va Niyozbek koʻchalarigacha boʻlgan hududdagi yer uchastkasi koʻp qavatli turar-joy majmuasi qurilishi uchun ajratildi. Mazkur qaror ushbu hududda joylashgan turar va noturar joylarning buzilishi hamda egalariga kompensatsiya berilishini koʻzda tutadi", deyiladi xatda.

Unga 40 000 AQSh dollari miqdoridagi kompensatsiyani, ikkilamchi bozordan xonadon xarid qilishni yoki Nur majmuasidan yangi xonadon olishni tanlash taklif qilinadi. Xatda agar siz belgilangan muddat ichida rozilik bildirmasangiz yoki javob bermasangiz, biz sizga nisbatan tegishli daʼvo bilan sudga murojaat qilishga majbur boʻlamiz, deya ogohlantirish koʻrinishidagi tahdid qilinadi. 

Oradan koʻp vaqt oʻtmay "Steel Quality Business" kompaniyasi Langerni kompensatsiyani qabul qilishga va uyidan koʻchib ketishiga majbur boʻlishi uchun sudga murojaat qilgan. Dastlabki qarorda sud quruvchining mulkni qanday qoʻlga kiritgani qonuniyligini koʻrib chiqmagan. 

Shuningdek, sud Langerni oʻz uyidan koʻchirish uchun asoslarni ham hisobga olmagan. Ammo sud qarorida mustaqil baholovchi tomonidan Langerning uyi qiymati baholanib, sudga hisobot topshirilishi belgilangan edi.

"Meni sudga olib borishdi. Juda asabiy boʻldim. Oyoqlarim ogʻridi, baʼzan qon bosimim oshib ketadi. Yoshim katta, 66 yoshdaman. Men ulardan koʻp narsa soʻramadim. Faqat uyimning umumiy maydoni uchun kompensatsiya qilishlarini soʻradim. Nabiram birinchi sinfdan beri shu yerda maktabga qatnaydi. Hozir yettinchi sinfda. Shunday ekan, ulardan menga bir xonali, farzandlarimga esa ikki xonali xonadon berishlarini soʻradim. Men ulardan hech qanday bemaʼni narsani talab qilganim yoʻq", deydi ayol.

Keyinchalik "Steel Quality Business" kompaniyasi Langerni sudga bergan ishini qaytarib olgan. Langer kompensatsiyani qabul qilishga qaror qildi va oʻz uyidan chiqib ketadi...

Birgina ushbu holat Niyozbek Yoʻli koʻchasidagi holat Oʻzbekistonda xususiy mulk huquqlarini buzib, davlat tomonidan uylarni majburiy ravishda olib qoʻyilayotganini, bu esa koʻchmas mulk rivojlanishiga xalaqit berayotganini koʻrsatmoqda. Shuningdek, mulk va inson huquqlarining davlat organlari tomonidan buzilishi, sud tizimidagi zaifliklar, aholining samarali yechimga erishish imkoniyatlari cheklanganligini isbotlab bermoqda.