Tojikistonning Rogʻun GESi — dunyodagi eng baland qurilayotgan mega-loyiha

Sovet davridan qolgan orzu — Rogʻun tarixining boshlanishi

Rogʻun GESi tarixi 1976 yilga borib taqaladi. Loyiha Markaziy Osiyoni industrializatsiya qilish dasturining bir qismi sifatida rejalashtirilgan boʻlib, uning maqsadi mintaqa sanoat rivojiga zarur energiya bazasini yaratish edi.

SSSR bu davrda Nurek GESi kabi ulkan inshootlar qurish orqali texnologik ambitsiyalarini namoyon etardi. Balandligi 300 metr boʻlgan Nurek oʻsha paytda dunyodagi eng baland toʻgʻonga aylanib, Rogʻun uchun texnik va muhandislik namunasi boʻlib xizmat qildi.

Biroq Vaxsh daryosining gidrologik murakkabligi, zilzila xavfi va iqtisodiy tanglik sabab qurilish tez orada toʻxtab qoldi. SSSR parchalangach, yarimtayyor toʻgʻon va buzilgan infratuzilma Tojikistonga meros boʻlib qoldi.

Fuqarolik urushi va 1990 yillarning yoʻqotishlari

1991 yildan keyin Tojikistonda boshlangan inqiroz va fuqarolik urushi qurilish ishlarini butkul izdan chiqardi. Qurilish maydoni talon-taroj qilindi, uskunalar vayron boʻldi, koʻplab muhandislar mamlakatni tark etdi.

Shu sabab Rogʻun GESi bir necha yil davomida «tugallanmagan gigant» sifatida qolib ketdi.

Loyihaning qayta tiklanishi: energetik mustaqillikka intilish

2000 yillar boshida siyosiy barqarorlik tiklana boshlaganida hukumat Rogʻun qurilishini qaytadan kun tartibiga chiqardi. Mamlakat qish faslida uzluksiz elektr taqchilligiga duch kelar, energiya importi iqtisodiy bosimni kuchaytirib borardi.

Rogʻun GESi quvvati mamlakat ehtiyojini toʻliq qoplashdan tashqari, elektr energiyasini Afgʻoniston, Pokiston va boshqa qoʻshni mamlakatlarga eksport qilish imkonini ham yaratishi mumkin.

Bir muddat Rossiyaning Rusal kompaniyasi loyihada ishtirok etishga qiziqish bildirgan boʻlsa-da, toʻgʻon balandligini qisqartirish boʻyicha kelishmovchiliklar sabab hamkorlik barbod boʻldi.

2016 yilga kelib, Italiyaning Salini Impregilo (hozirgi Webuild) kompaniyasi bilan shartnoma imzolandi va qurilish rasman qayta boshlandi.

Muqallista imorat: dunyodagi eng baland toʻgʻon qanday qurilmoqda?

Balandligi 335 metrdan oshadigan Rogʻun toʻgʻoni zamonaviy inshootlar ichida eng kattalaridan biri sanaladi. Muhandislar uni toshdan qurilgan, markazida gil yadro boʻlgan toʻldirma toʻgʻon sifatida loyihalashtirdi.

Bunday konstruksiya seysmik faol hudud uchun juda muhim — gil yadro suv oʻtkazmaslikni taʼminlasa, tosh qatlamlari zilzila tebranishlarini tarqatib, inshootni bosimdan himoya qiladi.

Daryoni burish va qurilish bosqichlari

Vaxsh daryosining oqimini aylantirish uchun uzunligi 1,1–1,5 km boʻlgan toʻrtta ulkan tonnel qazilgan.

2016 yilda daryoni yangi tonnellar orqali burish muvaffaqiyatli amalga oshirildi.

Keyin toʻgʻonning gil yadrosi qoʻyilib, tosh qatlamlari bosqichma-bosqich yotqizildi.

2018 va 2019 yillarda dastlabki turbinalar ishga tushirildi.

Qurilishni 2029 yilda yakunlash, suv omborini esa 2036 yilda toʻliq toʻldirish rejalashtirilgan.

Aholini koʻchirish va ijtimoiy oqibatlar

Suv ombori toʻldirilgach, katta hudud suv ostida qoladi. Loyiha doirasida 69 qishloqdan 46 628 kishi koʻchirilishi kutilmoqda.
2024 yilga kelib, 15 mingdan ortiq aholi oʻz uylarini tark etdi, bir qismi esa yangi infratuzilmalarning yetarli emasligidan norozi.

Tojikiston – Oʻzbekiston munosabatlari va mintaqaviy xavotirlar

Rogʻun GESi koʻp yillar davomida Tojikiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi eng keskin masalalardan biri boʻlib keldi.

Quyi oqimda joylashgan Oʻzbekiston va Turkmaniston uchun Vaxsh daryosi — agrar iqtisodiyotning asosiy tayanchi. Tojikistonning daryo ustidan katta nazoratga ega boʻlishi suv taqsimoti boʻyicha xavotirlarni kuchaytirdi.

2000–2010 yillarda diplomatik munosabatlar keskin zaiflashdi: chegaralar yopildi, aviaqatnovlar toʻxtatildi, savdo kamaydi.

2016 yildan keyingi yaqinlashuv natijasida ikki davlat Rogʻun masalasini konstruktiv tarzda muhokama qilishga oʻtdi, ammo suv xavfsizligiga oid savollar hali ham toʻliq yopilmagan.

Rogʻun — imkoniyatmi yo masʼuliyat?

Rogʻun GESi Markaziy Osiyoning eng yirik «yashil energiya» manbaiga aylanishi mumkin. Uning ishga tushishi:

energiya importini qisqartirishi,
eksport salohiyatini oshirishi,
mintaqaviy energetik hamkorlikni kuchaytirishi mumkin.

Biroq loyiha ekologik muvozanat, suv taqsimoti, aholini koʻchirish va geosiyosiy munosabatlar nuqtayi nazaridan katta masʼuliyat ham yuklaydi.

Eng baland toʻgʻon qurilgandan keyin orqa yoʻl qolmaydi — uning taʼsiri kelgusi oʻnlab yillar davomida butun mintaqaning iqtisodi, tabiati va insonlar hayotini belgilab beradi.

Muallif: Aziz SOLIYeV