Руҳий касалликлар 95%га ошди: энг кўп аёллар ва ёшлар азият чекмоқда

2023 йилда дунё бўйлаб тахминан 1,2 миллиард киши турли руҳий касалликлардан азият чеккан. Бу кўрсаткич 1990 йил билан солиштирилганда 95,5 фоизга ошган. Бу ҳақда CNN нашри янги илмий тадқиқотларга таяниб хабар берди.

21 май куни “The Lancet” тиббиёт журналида эълон қилинган тадқиқотда 204 та давлат ва ҳудуддаги 12 турдаги руҳий касаллик ёш, жинс, яшаш муҳити ва ижтимоий омиллар бўйича таҳлил қилинган.

Тадқиқотнинг бош муаллифи, Австралиянинг Квинсленд университети Жамоат саломатлиги мактаби доценти доктор Демиан Сантомауро натижалар уни ҳайратга солганини айтди.

“Бу ҳолатга таъсир қилаётган омиллар жуда кўп ва уларни бир-биридан аниқ ажратиш қийин. Муаммога қарши курашиш бутун дунё миқёсида умумий ёндашувни талаб қилади”, — деди у.

Энг кўп тарқалаётган касалликлар — хавотир ва депрессия

Тадқиқотга кўра, сўнгги йилларда энг катта ўсиш хавотир (тревожлик) ва депрессия ҳолатларида кузатилган.

2023 йилда ҳам айнан шу икки касаллик дунёда энг кенг тарқалган руҳий бузилишлар бўлиб қолди. Учинчи ўринни эса шахсият бузилишлари эгаллади.

Олимлар қуйидаги касалликларни ҳам ўрганган:

• биполяр бузилиш;
• шизофрения;
• аутизм спектри бузилиши;
• диққат етишмаслиги ва гиперактивлик синдроми;
• анорексия;
• булимиа;
• дистимия;
• хулқ-атвор бузилиши;
• ақлий ривожланишдан ортда қолиш ҳолатлари.

Таъкидланишича, дистимия — узоқ давом этадиган енгил депрессия шакли ҳисобланади. Хулқ-атвор бузилиши эса асосан болалар ва ўсмирларда кузатилиб, агрессия ва доимий итоатсизлик билан намоён бўлади.

Пандемиядан кейин вазият янада оғирлашди

Тадқиқот натижаларига кўра:

• хавотир ҳисси 158 фоизга;
• депрессия эса 131 фоизга ошган.

COVID-19 пандемияси руҳий саломатликка жуда катта таъсир кўрсатган. Пандемиядан аввал ҳам руҳий касалликлар кўпайиб бораётган бўлса-да, коронавирус даврида депрессия ва хавотир ҳолатлари рекорд даражага чиққан.

Мутахассислар айтишича, пандемиядан кейин ҳам бу кўрсаткичлар аввалги ҳолатига қайтмаган.

Энг катта хавф остида — 15–19 ёшлилар

Олимлар таъкидлашича, авваллари руҳий муаммолар асосан ўрта ёшли инсонларда кўпроқ учраган бўлса, энди вазият ўзгарган.

Ҳозирда энг оғир таъсирни 15–19 ёшли ўсмирлар бошдан кечирмоқда.

Виржиния Tech Carilion тиббиёт мактаби профессори Роберт Трестманнинг айтишича, ўсмирлик даври инсон ҳаётидаги энг нозик босқич ҳисобланади.

“Бу даврдаги руҳий бузилишлар инсоннинг кейинги бутун ҳаётига таъсир қилиши мумкин”, — деди у.

Нега руҳий касалликлар кўпаймоқда?

Экспертлар фикрича, бунга бир вақтнинг ўзида ижобий ва салбий омиллар таъсир қилмоқда.

Бир томондан, руҳий касалликлар ҳақида очиқ гапириш кўпайган. Илгари одамлар муаммосини яширган бўлса, ҳозир кўпроқ мутахассисга мурожаат қилмоқда.

Иккинчи томондан эса:

• ижтимоий босим;
• иқтисодий қийинчиликлар;
• ижтимоий тармоқлар таъсири;
• ёлғизлик;
• пандемия оқибатлари;
• юқори стресс каби омиллар инсон руҳиятига жиддий таъсир кўрсатмоқда.

Психолог ва психиатрлар руҳий саломатликни сақлаш учун қуйидагиларни тавсия қилмоқда:

• мутахассис билан маслаҳатлашиш;
• психологик терапия;
• зарур ҳолатда дори воситалари;
• жисмоний фаоллик;
• тўғри овқатланиш;
• етарли уйқу;
• ижтимоий алоқаларни сақлаш;
• севимли машғулотлар билан шуғулланиш;
• иш ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанатни сақлаш.

Мутахассислар таъкидлашича, руҳий саломатлик ҳам жисмоний саломатлик каби муҳим бўлиб, уни эътиборсиз қолдириш оғир оқибатларга олиб келиши мумкин.