Олтин ва ҳокимият учун тўкилаётган инсонлар қони: Суданда нималар бўляпти?

Ачинарлиси, қотиллар ҳам қурбонлар ҳам мусулмон. Яна мусулмонлар геноцидга учрамоқда. Фақат бу сафар уларни қирғин қилаётганлар ва жиноятчилар қўлига қурол тутқазаётганлар ҳам ўзини мусулмон деб атайди.

Al Jazeera нашри Ал-Фаширдаги Саудия шифохонасидан олинган даҳшатли тасвирларни эълон қилди. Видеода жангариларнинг бирма-бир палаталардаги беморларни қатл этаётганини кўришимиз мумкин. Маҳаллий аҳолининг билдиришича, мазкур шифохонадан камида 500 киши паноҳ топган эди.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, Ал-Фаширдаги туғуруқхонада камида 460 киши ўлдирилган. Ташкилот раҳбари Тедрос Гебрейесус бундай хабарлар “жуда оғир ва хавотирли” эканини айтиб ўтди.

Судан шифокорлари тармоғининг маълум қилишича, сешанба куни Тезкор ҳаракат кучлари (RSF) жангарилари “Саудия шифохонасида қўним топган барчани — беморлар ва шифокорларни ваҳшийларча ўлдирган”. 

Афсуски, бундай кўнгилни маҳзун қилувчи хабарларнинг охири кўринмайди. Суданда одам боласи ўзига раво кўрмайдиган ишларга қўл урилмоқда.  

Келинг, бунинг сабаблари ва оқибатларига чуқурроқ назар ташлаймиз.

Суданни яхшироқ тушунишимиз учун унинг ўтмишига боқишимиз керак. Бироқ биз жуда узоққа бомоқчи эмасмиз: муҳокамани Умар ал-Башир давридан бошлаймиз. 

Биласиз, Суданда олдинроқ Умар ал-Башир режими мавжуд эди. Гап 1980 йиллар охирида ҳарбий тўнтариш натижасида ҳокимиятга келган режим ҳақида кетяпти.

Умар ал-Башир режими ҳам ички, ҳам ташқи майдонда мунтазам ваъдалар бериб яшар эди. Жумладан, Судан инсон ҳуқуқларининг бузилиши, “терроризмга қарши кураш” ва бошқа масалаларда АҚШни рози қилиш йўлидан борарди.

Лекин қанча уринмасин АҚШ бошчилигидаги Ғарб мамлакатларининг кўнглидан жой ололмади. Ўз навбатида унинг режимига қарши норозилик намойишлари ҳам оловланди. Ал-Башир ўз ҳокимиятини сақлаб қолиш учун милиция гуруҳлари – халқ тилида “жанжавид” (қурол кўтарган отлиқ)лардан фойдаланди.

Суданлик ёзувчи Барка Сокин “жанжавид”ларни ўзига хос услубда тасвирлайди:

“Улар кир, тер ва чангга ботган одамлар. Таналарига катта туморлар тақиб олган, сочлари тўзғиган. Жанжавидларни қуёшнинг қайноқ бағрида улғайган, қотилликни ҳаёти мазмунига айлантирган махлуқлар, дейиш мумкин. Уларда ҳеч қандай ахлоқ, инсоф ёки меҳр йўқ. Жанжавидлар туққан онасини ҳам, синглисини ҳам танимайди, уятни билмайди. Улар ёввойи, ҳатто ёввойилардан ҳам ёмонроқ, елкаларида эса ҳар лаҳза отишга тайёр автоматлари бор. Қалбларида раҳм-шафқатдан асар йўқ. Улар “Аллоҳу Акбар” деб бақиришади, лекин бу ибодат эмас, кибр намойиши. Улар учун бу сўз аллақачон ўз маъносини йўқотиб бўлган”.

Ёзувчи таъриф этган жанжавидлар ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолгани йўқ. 

Гап шундаки, ўтган асрнинг 90-йилларида Дарфурда қора танли, араб бўлмаган қабилаларга қарши ал-Башир режимининг ирқий сиёсатлари сабаб қуролли исён бошланади. Судан армияси тоғли ва чўл ҳудудларидаги партизан урушига ҳали тайёр эмасди, хусусан, Ал Фашир шаҳрида улар кўп бор мағлубиятга учрайди.

Шунда Башир бошқача йўл тутади: у ҳам исёнчилар сингари маҳаллий араб бадавийлари ва чорвадор қабилалардан иборат милиция гуруҳларини тузди. 

2003 йилдан бошлаб, бу милиция гуруҳлари аҳолига нисбатан даҳшатли жиноятларни содир этади: оммавий қотилликлар, аёлларни зўрлаш, юз минглаб одамларни ўз уйидан ҳайдаш ва ҳоказо. 

Бу воқеалар туфайли Халқаро жиноят суди Судан раҳбарларига, жумладан Умар ал-Баширнинг ўзига нисбатан геноцид айбловини қўйган.

Уруш даврида жанжавидлар олтинга бой бўлган Жабал Омир тоғини босиб олишди. Бу улар учун мустақил маблағ манбайига айланди.

Айни пайтда Тезкор ҳаракат кучлари (RSF) деб аталадиган террор гуруҳи Судан олтинини ноқонуний тарзда четга, асосан БАА (Бирлашган Араб Амирликлари) га сотиб келади. БАА Судандан чиқарилган олтиннинг тахминан 90 фоизини назорат қилиб, эвазига милицияни қурол-яроғ ва пул билан таъминлайди. 

Ўз вақтида Судан раҳбари ал-Башир бу гуруҳдан ҳокимиятини мустаҳкамлаш учун фойдаланиб, уларнининг барча жиноятларига кўз юмди. 2013 йили у жанжавидларни расмий давлат кучларига айлантириб, “Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари” деб номлади ва раҳбарликни “Ҳамидти” лақабли Муҳаммад Ҳамдан Даглога берди. 

Расмий жиҳатдан Баширга бўйсуниб турганига қарамай, бу кучлар аслида фақат Ҳамидтига бўйсунар эди. Улар олтин савдосидан олинган катта маблағлар ҳисобига мамлакатда жуда катта ва таъсирли кучга айланишди.

2018–2019 йиллар: ал-Башир расмий Вашингтонга ёқишга қанча уринмасин Суданда намойишлар ва норозиликлар авж олиши фонида “тахтдан ағдарилди”. 2019 йил апрель ойида Судан мудофаа вазири Авад бин Авф тўнтариш амалга оширилганини маълум қилди: Башир ва у қурган режимдаги мансабдорлар ҳибсга олинди. Шунга қарамай, Суданда кўча намойишлари давом этди. Ушбу намойишларда турли қатлам вакиллари иштирок этар, ҳар бири ўзича кенг қамровли талаблар қўярди. Кимлардир мудофаа вазири амалга оширган бу тўнтаришдан мамнун эканлигини айтса, бошқалар бундан қониқмади. Оқибатда, жуда қисқа вақт ичида мудофаа вазири Авад бин Авф истеъфога чиқди. 

Шундан сўнг Судан сиёсий саҳнасида бугун биз исмини кўп эшитиб келаётган Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон пайдо бўлди. Авф истеъфо бергач, ўтиш даври учун масъул бўлган ҳарбий хунта раҳбарлигига Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон келди. Бугун у генерал унвонида, амалда эса Суданнинг ҳарбий етакчиси саналади.

Албатта, намойишлар тўхтаб қолмади. Бурҳон ҳокимиятга келганидан сўнг, хунта ва намойишчилар ўртасида “ўтиш даври кенгаши” тузиш бўйича келишувга эришилди. Келишувга кўра, беш йилга қолмай мамлакат фуқаролик бошқарувига топширилиши керак эди, лекин ҳокимиятга келган хунта раҳбари ваъдасини унутди.

Шу даврда армия билан намойишчилар ўртасидаги тўқнашувлар юзага келди. Ўз ваъдасини бажармаган ҳарбий хунта раҳбаридан норози суданликлар ўлдирилди. 

Умар ал-Башир қанча уринмасин, АҚШнинг марҳаматига эришолмаган бўлса-да, Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон мамлакатнинг ҳарбий раҳбари ўрнини эгаллагач, 2020 йилда “Иброҳим келишувлари”га қўшилди. Маълумки, Иброҳим келишувлари — АҚШ ҳимоясида Исроил билан минтақа давлатлари ўртасида нормаллашувни таъминлашга қаратилган битим ҳисобланади. Шу йилдан Исроил билан нормаллашув жараёни бошланди. Шундан сўнг, Судан “терроризмни қўллаб-қувватловчи давлатлар” рўйхатидан чиқарилди. 

Афсуски, Бурҳоннинг ҳам сионистларга ёқиш ҳаракатлари хайрли бўлмади. Бугун Суданда тўқнашув олиб бораётган томонлар — “Тезкор ёрдам кучлари” (RSF) ва Судан армиясидир. Яъни айни дамда мамлакатда айнан шу икки куч ўзаро жанг қиляпти ва бу уруш 2023 йилнинг апрель ойида бошланди.
 

Суданда айнан RSF билан армиянинг уруши бошланиши Абдулфаттоҳ ал-Бурҳоннинг ўз ҳукмронлигига таҳдид солиши мумкин бўлган мухолиф тузилмаларни бартараф этишга уринишидан сўнг бошланди. Бундай гуруҳларнинг энг йирикларидан бири шубҳасиз Муҳаммад Ҳамдан Дагало бошчилигидаги RSF эди.

Аввалига ал-Бурҳон RSF’ни армия сафига қўшиб, алоҳида тузилма сифатидаги мавқеини бекор қилишга қарор қилди. Буни тушунган Ҳамедти дарҳол Абдулфаттоҳ ал-Бурҳонга қарши уруш очди. 

Шу билан бирга, Муҳаммад Ҳамдан Дагало Судан ичида “параллел ҳукумат” ҳам тузди. Ҳозирча халқаро тизим томонидан расман тан олинган ягона тараф — Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон бошқаруви. Бироқ Дагало томони ҳам ўзини сиёсий бошқарув сифатида кўрсатмоқда.

Ушбу милиция гуруҳлари — “Тезкор ёрдам кучлари” —Судандаги энг катта қатлиомларни уюштиргани билан тарихдан жой оляпти. Улар Бирлашган Араб Амирликлари (БАА) билан яқин алоқада экани ҳақида ҳам айтиб ўтдик.  “Тезкор ёрдам кучлари” айниқса БАА ва бошқа турли мамлакатлардан қўллаб-қувватланётгани боис, амалда сиёсий майдонда — жаҳон сиёсатида ҳам — ўзига хос жой эгаллаган. Шу боис АҚШда оташкесм бўйича музокаралар ҳам ўтказилди; улар муваффақиятсиз якунланди.

Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон Суданнинг анъанавий иттифоқчилари — масалан, Миср билан жуда яқин муносабатда бўлган. Шунингдек, АҚШ ва Исроил билан ҳам доимо яқин алоқалар ўрнатишга интилган. “Тезкор ҳаракат кучлари” раҳбари эса БАА, Россия каби давлатлар ҳукуматига боғланган ҳолда ўз манфаатларини илгари сурмоқда. 

Бундан ташқари, жорий йилнинг август ойида халқаро ОАВларда БАА Хитой мудофаа тизимларини Чад орқали Суданнинг “Тезкор ҳаракат кучлари”га етказиб бераётгани ҳақидаги хабарлар тарқалганди.

Аввал бошда “Тезкор ёрдам кучлари” катта силжишларга эришди, кўп ҳудудларни қўлга киритди, ҳатто пойтахт Хартумнинг катта қисмини эгаллади. Бироқ кейин жараён тескари томонга бурилди: сўнгги ойларга қадар Бурҳон қўл остидаги армия кучлари муваффақиятга эришди, ҳатто яқин вақтгача пойтахт Хартумни тўлиқ назоратига олган ҳам эди. Аммо ҳозир яна “Тезкор ҳаракат кучлари”нинг қадамба-қадам илгарилаётганини кўряпмиз. 

Сўнгги даврда Туркиянинг ҳам Абдулфаттоҳ Бурҳон бошқарувига муайян даражада ёрдами борлиги айтилади. Лекин “Туркия фақат Бурҳонни қўллаяпти”, деб кескин хулоса чиқариш тўғри эмас — Анқара ўз манфаатларидан келиб чиқиб ҳаракат қилади. Айрим ғарбий манбалар ҳатто Туркия айни дамда Бурҳонни ҳам, “Тезкор ҳаракат кучлари”ни ҳам маълум паллаларда қўллаб-қувватлаган, дея иддао қилади. 

Таҳлилчиларнинг фикрича, ҳозирда мамлакат парчаланиб кетиши хавфи остида. Чунки “Тезкор ёрдам кучлари” сўнгги кунларда яна илгарилай бошлади ва ниҳоят Ал-Фаширни эгаллади. Бу билан Ливияга ўхшаш парчаланиш эҳтимоли ҳам юзага келиши мумкин. 

Воқеаларни таҳлил қилсак, бугунги кунда Суданда олтин ва ҳокимиятни қўлга киритиш учун урушаётган ҳар икки томоннинг ҳам “қўли тоза” эмас:  Ҳамидти бошчилигидаги жангариларнинг оммавий қатлиомларига оид жуда кўп далиллар бор, бироқ Бурҳон томонининг ҳам тинч аҳолига нисбатан содир этган жиноятлари қайд этилган. 

Шунга қарамай, баъзи доиралар ўз манфаатларидан келиб чиқиб армиянинг ғалабасини хоҳламоқда. Лекин буни ортиқча бўртириш керак эмас: Бурҳон бошчилигидаги ҳарбий хунтанинг АҚШ ва Исроил билан жиддий муносабатлар ўрнатгани, сионистлар билан нормаллашув битимини тузганини унутмаслик керак. Яъни армия — Абдулфаттоҳ ал-Бурҳоннинг ғалабаси Суданни ҳақиқий эркинлик, тинчлик ва фаровонлик сари бошламайди.

Сўнгги воқеаларда узоқ вақт қамалда қолган Ал-Фашир шаҳри қулади. Шаҳар маркази аввал армия назоратида эди, аммо узоқ муддат “Тезкор ёрдам кучлари” қамали остида қолди. Бурҳон армия кучларининг шаҳардан чекинганини маълум қилди; “Тезкор ҳаракат кучлари” эса шаҳарда минглаб мусулмонларни ўлдирди. Улар гўёки бу билан “интиқом олинаётгани”ни даъво қилишди. Аслида-чи, аслида яна оддий халқ жабр кўрди. Бегуноҳ одамлар ўлдирилмоқда, зўрланмоқда, очлик ва сарсон-саргардонликка маҳкум этилмоқда. 

Статистик маълумотларга кўра, 2023 йилдан бери Судандаги қонли уруш ўн минглаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлган, 12 миллиондан ортиқ кишини қочқинга айланди.

Ташқи ўйинчилар эса ҳарбий жиноятчиларни қоралаш баробарида уларга қурол сотишдан ҳам тийилмаяпти. 

Ал-Фаширдаги мусулмонлар қирғини айнан БАА томонидан RSF террорчиларига етказиб берилаётган қурол-яроғ, ўқ-дори ва авиация ҳисобидан амалга оширилмоқда.

Таҳлилчилар, Амирликларнинг бу қадар ошкора аралашувини Суданнинг бой олтин конларига боғламоқда. Биргина 2025 йилнинг биринчи ярмида мамлакатдан БААга расман 8,8 тонна олтин олиб чиқилган. Бироқ янада кўпроқ миқдордаги олтинлар ноқонуний йўллар билан Дубай орқали хорижга сотилмоқда.

Шунингдек, бу қонли уруш ортида жаҳон молиявий элитаси билан боғланадиган янада таъсирчан ўйинчилар ҳам турибди...