Ташиев ва Жапаров рақобати: зиддият ортидаги коррупция ва сиёсий ўйинлар

2005 йилдан бери учта инқилобни бошидан кечирган Қирғизистон  сиёсий саҳнаси сўнгги беш йил ичида сокин тус олганди.

Аммо жорий йилнинг 10 февралида Ташиевнинг ишдан бўшатилиши икки қудратли шахс ўртасида кескин сиёсий кураш кутилаётгани ҳақидаги тахминларни кучайтирди.

Ташиев ва унинг оиласига қўйилган коррупция айбловлари ҳибсларга сабаб бўлди.

Бироқ бу ўйинда ҳар икки томон ҳам ютқазиши мумкин. Марказий Осиё бўйича мутахассис ва журналист Брюс Панниэрнинг фикрича, Ташиевда ҳам Жапаров ва унинг оиласини обрўсизлантирадиган сирли маълумотлар бўлиши эҳтимоли юқори.

Бир қозонда икки калла қайнамайди

10 февраль куни Ташиевнинг ишдан бўшатилгани ҳақидаги эълон, шубҳасиз, Қирғизистонда 2020 йил октябрь инқилобидан кейинги энг катта сиёсий шов-шув бўлди. Зеро, ўша инқилобда Жапаров ўн кун ичида қамоқхонадан чиқиб, бир вақтнинг ўзида бош вазир ва президент лавозимларини эгаллаган эди.

Жапаров ва Ташиев ўнлаб йиллар мобайнида орқадош бўлиб, сиёсий фаолиятини бир вақтда бошлаган. Жапаров президент этиб тасдиқланган куннинг эртасига Ташиевни миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси этиб тайинлади.

Ташиев ишдан олинишидан бир кун аввал 75 нафар таниқли шахс, жумладан, собиқ ҳукумат амалдорлари Президент Жапаров ва парламент спикерига муддатидан олдин президентлик сайловларини ўтказишни сўраб очиқ хат юборган.

Улар Жапаровнинг ваколат муддати борасида ҳуқуқий ноаниқлик мавжудлигига (2010-йилги конституция бўйича 6 йил ёки 2021-йилги янги конституция бўйича 5 йил) эътибор қаратишган.

Ташиевнинг ишдан бўшатилиши ва мазкур хат ўзаро боғлиқ экани тез орада ойдинлашди. Ташиев ишдан олинган ўша куниёқ миллий хавфсизликнинг бир қанча юқори мартабали амалдорлари ҳам лавозимидан озод этилди. Жапаровнинг матбуот котиби “жамиятда бўлинишнинг олдини олиш” зарурлигини таъкидлади.

Бироқ Ташиевни дўстим деб таърифлаган Жапаров ўзгаришлар сабабини батафсил тушунтирмади.

Парламент депутати Элвира Сурабалдиева 24 апрель куни қозоқ журналистига берган интервьюсида Ташиевнинг давлат тўнтаришини режалаштиргани ва бунга узоқ вақт тайёргарлик кўргани учун лавозимидан олинганини маълум қилди.

“Президент ҳозир оғир кунларни бошдан кечирмоқда, чунки узоқ йиллик дўсти уни ҳокимиятдан четлатишга уринди”, – деди Сурабалдиева. У, шунингдек: “Бир қозонда икки қўчқорнинг калласи қайнамайди”, деган нақл бор. Бу айнан ўша ҳолатга ўхшайди”, – дея қўшимча қилди. 

“Қирғизнефтгаз” доирасидаги суриштирувлар

Ишдан бўшатилгани ҳақида хабар тарқалганда Ташиев Қирғизистондан ташқарида эди.

У 13 февралда қисқа муддатга қайтиб, 17 февраль куни яна жўнаб кетди. Кейин 19 мартда қайтиб келди ва ўша куниёқ “Қирғизнефтгаз” давлат нефть компанияси бўйича саволларга жавоб бериш учун Ички ишлар вазирлигига “гувоҳ” сифатида борди.

Қирғизистон Давлат солиқ хизмати “Қирғизнефтгаз” доирасида Ташиев ва унинг оила аъзоларига алоқадор 4 йил аввалги коррупция айбловларини ўрганмоқда.

Давлат солиқ хизмати раҳбари Алмамбет Шикмаматов 17 март куни “Қирғизнефтгаз” тўлиқ Миллий хавфсизлик назоратида бўлганини ва Ташиев раҳбар лавозимида ишлаган пайтда компания фаолиятини текширишнинг иложи бўлмаганини айтди.

Қамчибек Ташиевнинг жияни, “Қирғизнефтгаз” нефтни қайта ишлаш заводига раҳбарлик қилган Байғози Матисаков 18 март куни ҳибсга олинди.

Нефтни арзон нархда сотиб олиб, “Қирғизнефтгаз”га қайта сотишда айбланаётган “Моко Group” хусусий ширкатига алоқадор бўлган Ташиевнинг ўғли Тай-Мурас эса март ойида Ички ишлар вазирлиги томонидан сўроқ қилинган.

Сурабалдиеванинг интервьюсидан сўнг Жапаров “Кактус Медиа” нашрига берган интервьюсида давлат тўнтаришига оид далиллар борлигини тасдиқламади, бироқ Ташиевнинг роли юзасидан ҳар қандай қарор терговчилар ва судларга боғлиқлигини айтди.

Жапаров ва оиласи атрофидаги айбловлар

Қамчибек Ташиев, унинг оила аъзолари ёки яқин ҳамкорлари билан боғлиқ қонунбузарликлар ҳақида яна айбловлар ҳам бўлса бордир. Лекин Жапаров ва унинг оила аъзоларининг тижорий ишлари ҳам текширувга дош беролмаслиги мумкин, деган Брюс Панниэр “Thе Central Asia Times” нашрида эълон қилган мақоласида.

Унинг сўзларига кўра, Садир Жапаров 2013 йил охирида ўлим билан таҳдид қилиш, гаровга олиш, безорилик ва ҳукумат амалдорига нисбатан зўравонлик қўллаш каби жиноий айбловлардан қочиб, мамлакатни тарк этган.

2017 йилда ватанига қайтгач, судланиб, қамоққа ташланди ва 2020 йил октябрь инқилобидан сўнг тарафдорлари озод қилгунига қадар панжара ортида қолди.

Жапаров президент бўлгач, Олий суд унга нисбатан 2017-йилги ҳукмни бекор қилди.

Жапаров 2017 йилда қўлга олинганида, Қирғизистоннинг мустақил нашри бўлган “Кактус Медиа” 2009 йилда, ўша вақтдаги президент Бакиев даврида, у Коррупцияга қарши курашиш агентлиги раҳбари бўлганини эслатган эди.

“Жапаровнинг коррупцияга қарши қандай курашгани ноаниқ”, – деб ёзади “Кактус” ва коррупция шу қадар авж олганини, уни кузатиб боришнинг имкони бўлмаганини таъкидлайди.

“Инвестбанк Иссиқкўл”нинг собиқ эгаси Болот Байқожоев Жапаров 2004 йилда банкдан 400 минг долларга яқин маблағни ўзлаштирганини даъво қилди.

2007 йилда “Инвестбанк Иссиқкўл” Бакиевнинг ўғли Максим ва Жапаровнинг синглиси Райкул бўлган гуруҳ томонидан ноқонуний назоратга олинган.

2014 йилда жиноий даромадларни легаллаштириш айблови билан етти йилга озодликдан маҳрум этилишидан бироз олдин Райкул Қирғизистонни тарк этган. 2015 йилда у “Инвестбанк Иссиқкўл”ни ноқонуний эгаллаб олганликда айбдор деб топилиб, қўшимча ўн йилга қамалган.

Акаси президент этиб сайланганидан бир неча кун ўтиб, Қирғизистон Олий суди Райкулга нисбатан чиқарилган ҳукмни ҳам бекор қилди. 

Жапаровнинг жияни Улан Жапаров 2023 йил июль ойида коррупция гумони билан ҳибсга олиниб, тергов давомида, яъни 2023 йил октябрь ойида уй қамоғига ўтказилган эди. Ўшанда президент Жапаров жиянининг ҳибсга олиниши барча қариндошларига сабоқ бўлиши кераклигини, агар улар қонунни бузган ҳолда қўлга тушса, бу ишга аралашмаслигини айтган.

Улан Жапаров коррупция бўйича ҳали тергов қилинаётган бир пайтда, 2024 йил июль ойида ўзлаштириш айби билан қайта ҳибсга олинди, бироқ сентябрга келиб Бишкек суди уни озод қилиш ҳақида ҳукм чиқарди.

Ташиев ва Ўзбекистон жиноят олами

Ташиевнинг ишдан олингани эълон қилинган куни Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев ва Жапаров “телефон орқали мулоқот қилгани” ҳақида хабарлар тарқалди.

Хабарларда ким кимга қўнғироқ қилгани очиқланмаган. Лекин тақдим этилган маълумотда икки президент қўшма темир йўл ва гидроэнергетика лойиҳаларини муҳокама қилгани айтилган.

Миллий хавфсизлик раиси сифатида Ташиев уюшган жиноятчиликка барҳам бериш учун фаолият олиб борди. Қирғизистон уюшган жиноят дунёсининг айрим алоқалари Ўзбекистонга ҳам уланган.

2024 йил август ойида миллий хавфсизлик қирғиз мафияси етакчиси “Коля Қирғиз” лақабли марҳум Қамчи Кўлбоев билан алоқадорлиги сабабли ўзбекистонлик жиноий авторитет Салим Абдувалиевга нисбатан қидирув эълон қилди.

Қирғизистон парламентининг икки аъзоси Салим Абдувалиев билан алоқадорлиги сабабли мандатидан маҳрум қилинди. Ташиевнинг 2025 йил январь ойида айтишича, бир пайтлар Абдувалиев Қирғизистон жанубидаги уюшган жиноятчиликни “тўлиқ” назорат қилган.

Ислом Каримов 2016 йил ёзида вафот этгач, Абдувалиев Шавкат Мирзиёевнинг президент бўлишини қўллаб-қувватлади. 2016 йил декабрдаги муддатидан олдин президентлик сайлови арафасида Абдувалиев Мирзиёевнинг сурати ва “Менинг президентим” ёзуви туширилган футболкада расмга тушиб, уни эълон қилди.

Жиноий авторитет Абдувалиев ноқонуний ўқотар қурол сақлашда айбдор деб топилиб, 2024 йил март ойида олти йилга озодликдан маҳрум қилинган, бироқ 2025 йил январь ойида соғлиғидаги муаммолар сабабли озодликка чиқарилди.

Шунингдек, Хитойда туғилган уйғур тадбиркор Ҳабибулла Абдуқодир билан боғлиқ ҳолат ҳам мавжуд бўлиб, унинг Қирғизистон ва Ўзбекистондаги уюшган жиноий тармоқларга алоқадор экани айтилади.

Брюс Панниэрнинг фикрича, Ташиев хавфсизлик хизматини бошқарган даврда уюшган жиноятчиликка қарши терговлар Ўзбекистондаги жиноят дунёси ҳамда унга алоқадор ўзбек амалдорлари ҳақидаги маълумотларни фош қилган бўлиши мумкин.

Муаллиф: Исомиддин Жуманазаров