«Nigilist pingvin»: isyon ramzimi yoki shunchaki trend?

Foydalanuvchilar pingvinni nigilist deb atab, yolgʻiz qushning uzoqlashib borayotgani aks etgan koʻplab videolarni joylashtirishdi. Ushbu «oʻlim marshi» gʻamgin musiqa va kadr ortidagi ovoz bilan yanada dramatiklashtirildi. Hamdardlik bildirgan tomoshabinlarning esa «Lekin nega?» degan savoli ochiq qoldi.

Virusli pingvinning kelib chiqishi

Internetda virus kabi tarqalgan pingvin videosi nemis rejissyori Verner Hersogning «Dunyoning chekkasidagi uchrashuvlar» nomli hujjatli filmidagi parchadir. Ushbu film qariyb 20 yil avval “Discovery Channel”’ning hujjatli filmlar boʻlimi uchun suratga olingan. Hersog oʻz gʻoyasini amalga oshirish uchun Antarktidadagi Mak-Merdo stansiyasida yetti hafta boʻlgan. Film 2009 yilda «Oskar» mukofotiga nomzod ham boʻlgan.

Hersogning ishi pingvinlar haqidagi odatiy hujjatli filmlarga oʻxshamaydi. Kadrlarda rejissyor Mak-Merdoga turli sabablar bilan kelgan odamlar bilan suhbatlashadi. Uning suhbatdoshlaridan biri ekolog Devid Eynli boʻlib, rejissyor undan pingvinlar orasidagi «aqldan ozish» holatlari haqida kutilmagan savol beradi. Eynli baʼzan pingvinlar fazoviy moʻljalni yoʻqotib, omon qolish va ozuqa topish uchun hayotiy muhim boʻlgan okeandan adashib ketishini tushuntiradi.

Ijtimoiy tarmoqlarni larzaga solgan sahnada aynan shunday pingvin tasvirlangan: u togʻlar tomon ketmoqda edi. Ekologning soʻzlariga koʻra, uni ortga burishga boʻlgan har qanday urinish behuda boʻlar edi. Agar uni ortga qaytarishsa ham, u baribir avvalgi yoʻliga qaytadi.

«Oʻrtada bitta pingvin bor edi. U muz chetidagi ozuqa maydoniga ham, koloniyaga ham qaytmadi. Koʻp oʻtmay, uning taxminan 70 kilometr masofadagi togʻlar tomon yoʻl olganini koʻrdik. Agar uni ushlab, koloniyaga qaytarishsa ham, baribir togʻlar tomon ketishini doktor Eynli tushuntirgan edi. Lekin nega?» — deya qayd etadi filmdagi hikoyachi.

Rejissyor keyinchalik film yaratilishi bilan bogʻliq qiziqarli bir holatni ham soʻzlab bergan. Uning aytishicha, kadr ortidagi ovozni yozishda u «Ochilmagan sirlar» serialidan ilhomlangan.

«U yerda vahimali ovoz bor edi. Masalan, u shunday derdi: “Tish shifokori uyiga qaytdi — eshik ochiq, hamma yoq qon. Va u tushundi: nimadir juda yomon narsa yuz bergan. Keyin u oshxona polida xotinini topdi — u qonga belangan edi. U oʻldirilgan edi. Albatta. Lekin nega?” Men aynan oʻsha ovozdan foydalandim», — deydi Hersog.

«Nigilist pingvin» memining maʼnosi

Pingvin qoidalarga boʻysunmagani, koloniyani tark etgani va uni tirik saqlab qolishi mumkin boʻlgan okeandan uzoqlashgani uchun nigilist deb atala boshlandi. Odamlar pingvinni insonlashtirib, uni «oʻzgacha narsa izlagan» va oʻz yoʻlidan borishdan qoʻrqmagan deb tasavvur qilishdi. Hatto katta bedal toʻlashga toʻgʻri kelsa ham, oʻz yoʻlidan borish gʻoyasi nigilist haqidagi koʻplab videolarning asosiy mavzusiga aylandi.

Ayrim foydalanuvchilar izohlarda oʻzlarini unga oʻxshatib, uning his-tuygʻularini tushunishini va tanlovini qoʻllab-quvvatlashini yozishdi. Boshqalar esa ochlik va charchoqdan halok boʻlgan qushning taqdiriga qattiq achinishdi.

«Bu shunchaki video emas, bu bir xillikdan charchagan va “poda”dan ajralib, oʻz haqiqati sari intilgan zamonaviy inson ruhiyatining aksidir», — deb yozdi foydalanuvchilardan biri.

«Uning qanday oʻlganiga emas, qanday yashashni tanlaganiga eʼtibor bering», — deydi yana biri.

Boshqa bir bloger esa shunday yozdi: «Bu shunchaki pingvin emas. Sizda bitta hayot bor. Uni koloniyada qolib oʻtkazasizmi yoki boshqa yoʻlni tanlaysizmi? Bu dunyoda ikki xil odam bor: togʻlarga ketadiganlar va koloniyada qoladiganlar. Men qaysi toifada ekanimni bilaman».

Trendga tanqidiy nazar

Bu epizod millionlab odamlar uchun kuchli metaforaga aylandi. Koʻpchilik bu pingvin harakatlarida shunchaki xato emas, balki ongli isyon, nigilizm yoki ijtimoiy bosimlarga qaramay oʻz yoʻlini tanlashga jurʼat topgan «shaxsiyat»ni koʻrmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar «Pingvin kabi boʻl» shiori ostidagi videolar bilan toʻlib-toshdi.

Biroq masalaning ikkinchi tomoni ham bor. Pingvin suratini fonga qoʻyish insonni pingvinga aylantirib qoʻymaydi. Hamma qarshi boʻlsa ham oʻz yoʻlidan qaytmaslik koʻpincha tugʻma xususiyat boʻladi. Isyonkor insonni jamiyat hamma vaqt ham tushunmaydi va qabul qilmaydi.

Bu trendning kinoyasi shundaki, koʻpchilik koloniyani tark etish haqida gapiradi, ammo bunga koloniya ichida, uning qoidalariga amal qilgan holda qoʻl uradi. Hamma ham pingvin boʻla olmaydi: kimdir oila boqadi, kimdir kredit toʻlaydi, kimdir ogʻir hayotiy sharoitda. Ayrimlarda togʻlarga ketish uchun imkoniyat bor, boshqalarda esa yoʻq.

Shuning uchun «pingvin kabi boʻl» shiori hamma uchun ham adolatli emas. Baʼzan togʻlarga yoʻl olish jasorat emas, balki charchoqdir. Bu ongli strategiya emas, balki ruhiy toʻliqishning oxirgi bosqichi ham boʻlishi mumkin.

Pingvin erkinlik va haqiqatga intilishni ramziy ifoda etsa-da, ayni paytda fojia va isyonni romantiklashtirish xavfini ham koʻrsatadi. Bu trend individuallik va jamoaviylik oʻrtasidagi kurashni ochib beradi. U jamiyatni oʻzgarishga ilhomlantiradimi yoki shunchaki navbatdagi internet kontenti sifatida yoʻqolib ketadimi — bu savol ochiq qolmoqda.

Muallif: Maftuna Baxtiyorova