Amudaryo suvida Afg‘onistonning ulushi bormi?

So‘nggi besh yil ichida Markaziy Osiyo (MO) va Afg‘onistonda yog‘ingarchilikning sezilarli darajada kamayishi, muzliklarning erishi va rekord darajadagi yuqori harorat kuzatildi. Alomatlar bu yil ham mintaqa suv yetishmovchiligiga duch kelishini  ko‘rsatmoqda.

Mart oyining so‘nggi kunlarida Qozog‘iston janubida havo harorati 30 darajagacha ko‘tarildi. Qozog‘istonda ham, Qirg‘izistonda ham fevral oyida rekord darajadagi yuqori harorat qayd etildi. 2025-yilning so‘nggi uch oyida Markaziy Osiyo bo‘ylab yog‘ingarchilik ham me’yordan ancha past bo‘ldi.

“Tolibon” hukumati 2022-yil boshida Afg‘oniston shimolidagi yerlarni sug‘orish uchun uzunligi 285 kilometr, kengligi 100 metr, chuqurligi 8,5 metr bo‘lgan kanal qurishini e’lon qilganida, mintaqada yana bitta suv muammosi paydo bo‘lgandi.

“Toshkent suv haftaligi” tadbirida Afg‘oniston delegatsiyasiga Suv va energetika vaziri o‘rinbosari Mujib ur-Rahmon Umar boshchilik qildi. 

Forumda u o‘z hukumati nomidan Afg‘oniston tarixan Amudaryo havzasidan juda oz miqdorda suv olgani, uning shimoliy qo‘shnilari esa o‘nlab yillar davomida sug‘orish uchun katta hajmdagi suvdan foydalanib kelayotgani haqidagi qarashni ta’kidladi.

“Biz mintaqaning adolatli va barqaror rivojlanishiga ishonamiz… Biz (suv resurslarini) mintaqa davlatlarining qonuniy huquqlariga muvofiq, yuridik asosda rivojlantirish niyatidamiz”,  – dedi Umar.

Umar xalqaro huquqqa binoan Amudaryoda Afg‘onistonning hissasi borligini aytdi.

2025-yil mart oyida O‘zbekiston suv xo‘jaligi vaziri Shavkat Hamroyev ham Afg‘onistonning suvdan o‘z ulushini olishga haqli ekanini tan olgan.

  – Qurol ko‘tarib urishishimiz kerakmi? Yo‘q, biz bordi-keldi qilyapmiz, qarindosh bo‘lyapmiz, yaxshiroq munosabat quryapmiz. Ularga ham asta-sekin tushuntiramiz, o‘zingizning haqingizni oling [deymiz] – degandi o‘shanda vazir.

MO va Afg‘oniston o‘rtasida suvdan foydalanish bo‘yicha mintaqaviy shartnoma mavjud emas. MO davlatlarining birortasi ham “Tolibon”ni qonuniy hukumat deb rasman tan olmagani bois  bunday shartnoma imzolanishi ehtimoldan yiroq.

2028-yilda kanal qurilishi yakunlangach, Amudaryo suvining taxminan 20 foizi Tojikiston-O‘zbekiston chegarasidan sal g‘arbroqdagi nuqtadan boshlab Qo‘shtepa kanaliga burib yuboriladi.

Bu Qoraqum sahrosi yoqasida joylashgan hamda shundog‘am yetarlicha suv bilan ta’minlanmagan O‘zbekiston va Turkmanistondagi ko‘pgina aholi punktlari uchun fojiali bo‘lishi allaqachon ma’lum.

Turkmaniston “Toshkent suv haftaligi” forumiga delegatsiya yubormadi.

“Tolibon” vakili yordam so‘radi

Forumda Umar Afg‘oniston shimoliy qo‘shnilarining suvga bo‘lgan huquq va ehtiyojlarini doimo inobatga olishini ta’kidladi. U MO bilan hamkorlik qilish, ayniqsa, mintaqa davlatlari qo‘llayotgan tejamkor texnologiyalarni o‘zaro almashish masalalariga alohida e’tibor qaratdi.

Umar MO davlatlariga “mintaqaviy hamkorlik ruhida” murojaat qilib, Amudaryoning Afg‘oniston tomonidagi qirg‘oqlarini mustahkamlash loyihalarida ko‘mak so‘radi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tuproq eroziyasi daryo qirg‘oqlarining ma’lum qismlarini yuvib ketishi natijasida suv isrof bo‘lmoqda.

O‘zbekiston Qo‘shtepa kanali qurilishiga yordam berishni bir necha bor taklif qilgan. Tolibon ushbu loyihani mustaqil ravishda amalga oshirayotgani bois, uning xavfsizligi va sifati yuzasidan xavotirlar mavjud.

Umar bu masalaga munosabat bildirmadi, lekin loyiha albatta oxiriga yetkazilishini ma’lum qildi. Hozirgacha kanalning 200 kilometrdan ortiq qismi qazib bo‘lingan.

Shuningdek, afg‘onistonlik vakil iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash bo‘yicha mintaqaviy sa’y-harakatlar haqida gapirdi. Uning fikricha, “iqlim o‘zgarishlarining asl sababchisi bo‘lgan rivojlangan mamlakatlar” iqlim o‘zgarishi qurboniga aylangan mamlakatlarga ilmiy tadqiqotlar olib borish, kuzatuv kabi masalalarda yordam berishi kerak.

Markaziy Osiyo masalalari bo‘yicha tadqiqotchi Bryus Pannierning fikricha, Afg‘oniston delegatsiyasining forumda ishtirok etgani “Tolibon”ning suvdan foydalanish masalasida Markaziy Osiyo bilan hamkorlik qilish istagida ekanidan darak beruvchi ijobiy belgidir.

Ammo 2021, 2022 va 2023-yillardagi qurg‘oqchilik hodisalari, joriy yilda ham suv tanqisligi ehtimoli tufayli suvdan foydalanish masalasi bahsli mavzuligicha qoladi.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov