«Нигилист пингвин»: исён рамзими ёки шунчаки тренд?

Фойдаланувчилар пингвинни нигилист деб атаб, ёлғиз қушнинг узоқлашиб бораётгани акс этган кўплаб видеоларни жойлаштиришди. Ушбу «ўлим марши» ғамгин мусиқа ва кадр ортидаги овоз билан янада драматиклаштирилди. Ҳамдардлик билдирган томошабинларнинг эса «Лекин нега?» деган саволи очиқ қолди.

Вирусли пингвиннинг келиб чиқиши

Интернетда вирус каби тарқалган пингвин видеоси немис режиссёри Вернер Ҳерцогнинг «Дунёнинг чеккасидаги учрашувлар» номли ҳужжатли фильмидаги парчадир. Ушбу фильм қарийб 20 йил аввал “Discovery Channel”’нинг ҳужжатли фильмлар бўлими учун суратга олинган. Ҳерцог ўз ғоясини амалга ошириш учун Антарктидадаги Мак-Мердо станциясида етти ҳафта бўлган. Фильм 2009 йилда «Оскар» мукофотига номзод ҳам бўлган.

Ҳерцогнинг иши пингвинлар ҳақидаги одатий ҳужжатли фильмларга ўхшамайди. Кадрларда режиссёр Мак-Мердога турли сабаблар билан келган одамлар билан суҳбатлашади. Унинг суҳбатдошларидан бири эколог Дэвид Эйнли бўлиб, режиссёр ундан пингвинлар орасидаги «ақлдан озиш» ҳолатлари ҳақида кутилмаган савол беради. Эйнли баъзан пингвинлар фазовий мўлжални йўқотиб, омон қолиш ва озуқа топиш учун ҳаётий муҳим бўлган океандан адашиб кетишини тушунтиради.

Ижтимоий тармоқларни ларзага солган саҳнада айнан шундай пингвин тасвирланган: у тоғлар томон кетмоқда эди. Экологнинг сўзларига кўра, уни ортга буришга бўлган ҳар қандай уриниш беҳуда бўлар эди. Агар уни ортга қайтаришса ҳам, у барибир аввалги йўлига қайтади.

«Ўртада битта пингвин бор эди. У муз четидаги озуқа майдонига ҳам, колонияга ҳам қайтмади. Кўп ўтмай, унинг тахминан 70 километр масофадаги тоғлар томон йўл олганини кўрдик. Агар уни ушлаб, колонияга қайтаришса ҳам, барибир тоғлар томон кетишини доктор Эйнли тушунтирган эди. Лекин нега?» — дея қайд этади фильмдаги ҳикоячи.

Режиссёр кейинчалик фильм яратилиши билан боғлиқ қизиқарли бир ҳолатни ҳам сўзлаб берган. Унинг айтишича, кадр ортидаги овозни ёзишда у «Очилмаган сирлар» сериалидан илҳомланган.

«У ерда ваҳимали овоз бор эди. Масалан, у шундай дерди: “Тиш шифокори уйига қайтди — эшик очиқ, ҳамма ёқ қон. Ва у тушунди: нимадир жуда ёмон нарса юз берган. Кейин у ошхона полида хотинини топди — у қонга беланган эди. У ўлдирилган эди. Албатта. Лекин нега?” Мен айнан ўша овоздан фойдаландим», — дейди Ҳерцог.

«Нигилист пингвин» мемининг маъноси

Пингвин қоидаларга бўйсунмагани, колонияни тарк этгани ва уни тирик сақлаб қолиши мумкин бўлган океандан узоқлашгани учун нигилист деб атала бошланди. Одамлар пингвинни инсонлаштириб, уни «ўзгача нарса излаган» ва ўз йўлидан боришдан қўрқмаган деб тасаввур қилишди. Ҳатто катта бедал тўлашга тўғри келса ҳам, ўз йўлидан бориш ғояси нигилист ҳақидаги кўплаб видеоларнинг асосий мавзусига айланди.

Айрим фойдаланувчилар изоҳларда ўзларини унга ўхшатиб, унинг ҳис-туйғуларини тушунишини ва танловини қўллаб-қувватлашини ёзишди. Бошқалар эса очлик ва чарчоқдан ҳалок бўлган қушнинг тақдирига қаттиқ ачинишди.

«Бу шунчаки видео эмас, бу бир хилликдан чарчаган ва “пода”дан ажралиб, ўз ҳақиқати сари интилган замонавий инсон руҳиятининг аксидир», — деб ёзди фойдаланувчилардан бири.

«Унинг қандай ўлганига эмас, қандай яшашни танлаганига эътибор беринг», — дейди яна бири.

Бошқа бир блогер эса шундай ёзди: «Бу шунчаки пингвин эмас. Сизда битта ҳаёт бор. Уни колонияда қолиб ўтказасизми ёки бошқа йўлни танлайсизми? Бу дунёда икки хил одам бор: тоғларга кетадиганлар ва колонияда қоладиганлар. Мен қайси тоифада эканимни биламан».

Трендга танқидий назар

Бу эпизод миллионлаб одамлар учун кучли метафорага айланди. Кўпчилик бу пингвин ҳаракатларида шунчаки хато эмас, балки онгли исён, нигилизм ёки ижтимоий босимларга қарамай ўз йўлини танлашга журъат топган «шахсият»ни кўрмоқда. Ижтимоий тармоқлар «Пингвин каби бўл» шиори остидаги видеолар билан тўлиб-тошди.

Бироқ масаланинг иккинчи томони ҳам бор. Пингвин суратини фонга қўйиш инсонни пингвинга айлантириб қўймайди. Ҳамма қарши бўлса ҳам ўз йўлидан қайтмаслик кўпинча туғма хусусият бўлади. Исёнкор инсонни жамият ҳамма вақт ҳам тушунмайди ва қабул қилмайди.

Бу тренднинг кинoяси шундаки, кўпчилик колонияни тарк этиш ҳақида гапиради, аммо бунга колония ичида, унинг қоидаларига амал қилган ҳолда қўл уради. Ҳамма ҳам пингвин бўла олмайди: кимдир оила боқади, кимдир кредит тўлайди, кимдир оғир ҳаётий шароитда. Айримларда тоғларга кетиш учун имконият бор, бошқаларда эса йўқ.

Шунинг учун «пингвин каби бўл» шиори ҳамма учун ҳам адолатли эмас. Баъзан тоғларга йўл олиш жасорат эмас, балки чарчоқдир. Бу онгли стратегия эмас, балки руҳий толиқишнинг охирги босқичи ҳам бўлиши мумкин.

Пингвин эркинлик ва ҳақиқатга интилишни рамзий ифода этса-да, айни пайтда фожиа ва исённи романтиклаштириш хавфини ҳам кўрсатади. Бу тренд индивидуаллик ва жамоавийлик ўртасидаги курашни очиб беради. У жамиятни ўзгаришга илҳомлантирадими ёки шунчаки навбатдаги интернет контенти сифатида йўқолиб кетадими — бу савол очиқ қолмоқда.

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова