Hurmuz boʻgʻozining yopilishi: global iqtisodiyot uchun jiddiy sinov

Soʻnggi haftalarda dunyo jamoatchiligi Hurmuz boʻgʻozi atrofida yuzaga kelgan keskin vaziyatni diqqat bilan kuzatmoqda. Fors koʻrfazini ochiq okean bilan bogʻlab turuvchi ushbu tor dengiz yoʻli jahon savdosi, ayniqsa neft va gaz yetkazib berishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Hozirda mintaqada taxminan 250 ga yaqin kema harakatsiz holatda qolgani global taʼminot zanjirlariga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda.

Hurmuz boʻgʻozining strategik ahamiyati

Hurmuz boʻgʻozi dunyodagi eng muhim dengiz transport yoʻllaridan biri hisoblanadi. Uning eng tor qismi taxminan 33 kilometrni tashkil etadi. Shu yoʻl orqali jahon neft savdosining salmoqli qismi — taxminan 15–20 foizi tashiladi. Shuningdek, suyultirilgan tabiiy gaz va boshqa strategik yuklar ham aynan shu yoʻl orqali yetkazib beriladi. Shu bois boʻgʻoz ustidan nazorat nafaqat mintaqaviy, balki global xavfsizlik nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Hozirgi vaziyat: kemalar harakatining cheklanishi

Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Eron hukumati Hurmuz boʻgʻozi orqali harakatlanish boʻyicha qatʼiy cheklovlar joriy etganini maʼlum qilgan. Bu esa Fors koʻrfazi hududida yuzlab tankerlar va tijorat kemalarining toʻxtab qolishiga olib kelgan.

Hozirgi paytda Iroq, Saudiya Arabistoni, Qatar, Birlashgan Arab Amirliklari va Ummon sohillari yaqinida taxminan 250 ga yaqin kema kutuv holatida turibdi. Ular orasida neft tankerlari, suyultirilgan tabiiy gaz tashuvchi kemalar, konteyner tashuvchilar va kruiz laynerlari ham bor. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, ushbu kemalarda minglab dengizchilar va sayyohlar qolib ketgan.

Inqirozdan oldin boʻgʻoz orqali kuniga oʻrtacha 20 dan ortiq tanker oʻtar edi. Hozir esa harakat keskin qisqargan.

Neft va sugʻurta bozoriga taʼsir

Keskinlik neft bozoriga ham taʼsir koʻrsatmoqda. Bir qator sugʻurta kompaniyalari xavfli hududlarda yuruvchi kemalarni sugʻurtalashdan bosh torta boshladi yoki sugʻurta toʻlovlarini sezilarli darajada oshirdi.

Xabarlarga koʻra, avval bir tanker reysi uchun sugʻurta taxminan 250 ming dollar boʻlgan boʻlsa, hozir bu koʻrsatkich 325–350 ming dollargacha koʻtarilgan. Bu esa neft va gaz tashish xarajatlarining oshishiga olib kelmoqda.

2026 yil mart oyi boshida Brent nefti narxi barrel uchun taxminan 79 dollar atrofida boʻlgan. Bir necha kun ichida narx 85 dollardan oshib, sezilarli oʻsish qayd etildi.

Global logistikaga taʼsir

Hurmuz boʻgʻozi atrofidagi keskinlik dunyo logistikasiga ham salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Ayrim transport kompaniyalari xavfsizlik sababli marshrutlarni oʻzgartirishga majbur boʻlmoqda. Bunday holatda kemalar Afrika atrofidan — Yaxshi Umid burni orqali aylanma yoʻldan harakatlanishiga toʻgʻri keladi. Bu esa yoʻlni 30–45 foizgacha uzaytiradi va yetkazib berish muddatlarini kechiktiradi.

Yirik logistika kompaniyalari qoʻshimcha transport toʻlovlarini joriy etgani ham xabar qilinmoqda. Natijada tovarlarni tashish xarajatlari ortib, bu narxlar oxir-oqibat isteʼmolchilarga ham taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Hurmuz boʻgʻozidagi vaziyat faqat Yaqin Sharq mintaqasiga emas, balki butun dunyo iqtisodiyotiga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Neft va gaz taʼminotidagi uzilishlar, transport va sugʻurta xarajatlarining oshishi global bozorlar barqarorligiga tahdid solmoqda.

Mutaxassislar fikricha, agar keskinlik uzoq vaqt davom etsa, bu holat xalqaro savdo, energiya bozori va global taʼminot zanjirlariga yanada katta taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Muallif: Aziz SOLIYeV