Биргина илмий ихтиро Европани очарчиликдан қутқарди, шу билан бирга уруш майдонида ҳалокат қуролига айланди. Клара ва Габер ҳикояси илмнинг икки жиҳатини очиб беради. Бу — фан ва ахлоқ тўқнашуви.
XX аср бошида Европа очарчилик хавфи билан юзма-юз эди. Қишлоқ хўжалигида ресурслар етишмас, табиий нитратлар камайиб борарди.
Шу даврда немис кимёгари Фриц Габер азот ва водороддан аммиак олиш усулини кашф этди. Бу ихтиро сунъий ўғитлар ишлаб чиқаришни ривожлантириб, Европани очарчиликдан қутқаришга ёрдам берди. Бугунги кунда ҳам дунё аҳолисининг катта қисми шу технология асосидаги озиқ-овқат билан яшайди.
Аммо бу кашфиёт портловчи моддалар ишлаб чиқаришда ҳам ишлатилди. Натижада илм икки йўналишда – ҳаётни сақлаш ва урушни кучайтириш учун хизмат қила бошлади.
Габер Биринчи жаҳон уруши даврида Германия ҳарбий лойиҳаларига қўшилиб, кимёвий қуроллар яратишга раҳбарлик қилди. У бу қуроллар урушни тез якунлайди деб ҳисоблаган.
“Олим тинчлик даврида дунёга тегишли бўлади, урушда эса – ўз юртига”
Фриц Габер
1915 йилда Йпресда илк кенг кўламли газ ҳужуми амалга оширилди ва минглаб одамлар ҳалок бўлди.
Унинг рафиқаси Клара Иммервар эса Германияда илм йўлида курашган биринчи аёл кимёгарлардан эди. У кўплаб тўсиқларга қарамай докторлик даражасини олган. Турмушдан сўнг илмий фаолияти чекланса ҳам, у эрининг ишларига ёрдам берди, лекин ўзини “ақлли хизматкор” деб ҳис қилди.
Габернинг ҳарбий ишлари Кларани чуқур руҳий изтиробга солди. У кимёвий қуролларни фан идеалларига зид деб биларди. 1915 йилда Габер уйида зиёфат уюштиради, уни “шайтонлар базми” деб атаган Клара ўша кеча ўз жонига қасд қилди.
Кейинчалик Габер аммиак синтези учун Нобел мукофотини олган. Унинг ихтироси миллиардлаб одамларни озиқ-овқат билан таъминлашга хизмат қилди, аммо кимёвий қуроллар тарихида ҳам оғир из қолдирди.
Клара эса илмнинг ахлоқий чегаралари ҳақидаги рамзга айланди.
Ҳикоя хулосаси шуки, битта илмий кашфиёт ҳам ҳаётни сақлаши, ҳам йўқ қилиши мумкин. Танлов эса инсоният қўлида.
