Bitta kashfiyot – millionlarni qutqardi, millionlarni o'ldirdi

XX asr boshida Yevropa ocharchilik xavfi bilan yuzma-yuz edi. Qishloq xo‘jaligida resurslar yetishmas, tabiiy nitratlar kamayib borardi. 

Shu davrda nemis kimyogari Fris Gaber azot va vodoroddan ammiak olish usulini kashf etdi. Bu ixtiro sun’iy o‘g‘itlar ishlab chiqarishni rivojlantirib, Yevropani ocharchilikdan qutqarishga yordam berdi. Bugungi kunda ham dunyo aholisining katta qismi shu texnologiya asosidagi oziq-ovqat bilan yashaydi.

Ammo bu kashfiyot portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ham ishlatildi. Natijada ilm ikki yo‘nalishda – hayotni saqlash va urushni kuchaytirish uchun xizmat qila boshladi.

Gaber Birinchi jahon urushi davrida Germaniya harbiy loyihalariga qo‘shilib, kimyoviy qurollar yaratishga rahbarlik qildi. U bu qurollar urushni tez yakunlaydi deb hisoblagan. 

“Olim tinchlik davrida dunyoga tegishli boʻladi, urushda esa – oʻz yurtiga”

Fris Gaber

 

1915-yilda Ypresda ilk keng ko‘lamli gaz hujumi amalga oshirildi va minglab odamlar halok bo‘ldi.

Uning rafiqasi Klara Immervar esa Germaniyada ilm yo‘lida kurashgan birinchi ayol kimyogarlardan edi. U ko‘plab to‘siqlarga qaramay doktorlik darajasini olgan. Turmushdan so‘ng ilmiy faoliyati cheklansa ham, u erining ishlariga yordam berdi, lekin o‘zini “aqlli xizmatkor” deb his qildi.

Gaberning harbiy ishlari Klarani chuqur ruhiy iztirobga soldi. U kimyoviy qurollarni fan ideallariga zid deb bilardi. 1915-yilda Gaber uyida ziyofat uyushtiradi, uni “shaytonlar bazmi” deb atagan Klara o’sha kecha o‘z joniga qasd qildi.

Keyinchalik Gaber ammiak sintezi uchun Nobel mukofotini olgan. Uning ixtirosi milliardlab odamlarni oziq-ovqat bilan ta’minlashga xizmat qildi, ammo kimyoviy qurollar tarixida ham og‘ir iz qoldirdi. 

Klara esa ilmning axloqiy chegaralari haqidagi ramzga aylandi.

Hikoya xulosasi shuki, bitta ilmiy kashfiyot ham hayotni saqlashi, ham yo‘q qilishi mumkin. Tanlov esa insoniyat qo‘lida.