Таиланд ва Камбоджа ўртасидаги уруш: Жануби-Шарқий Осиё янги инқироз остонасида

Низонинг илдизлари

Таиланд ва Камбоджа ўртасидаги зиддият ўнлаб йиллар давомида шаклланган тарихий ва ҳудудий баҳсларга бориб тақалади. Айниқса, чегара ҳудудида жойлашган Преах Вихеар ибодатхонаси ва унга туташ ерлар икки давлат ўртасида доимий тортишув манбаи бўлиб келган. Халқаро судлар ва воситачилар бир неча бор низони ҳал қилишга уринган бўлса-да, миллий туйғулар ва ушбу ҳудудларнинг стратегик аҳамияти қарама-қаршиликни сақлаб қолди. 2025 йилда эса бу қарама-қаршилик очиқ урушга айланди.

Қуролли тўқнашувнинг бошланиши

2025 йил 28 май куни Таиланд ва Камбоджа ҳарбийлари ўртасида жанглар бошланди. Илк ҳафталардаёқ томонлар оғир артиллерия ва авиациядан фойдаланишга ўтди. Таиланд ўз ҳаракатларини “превентив ҳимоя” деб баҳолаб, хавфни бартараф этиш зарурлигини билдирди. Камбоджа эса Бангкокни агрессияда ва тинч аҳолига ҳужум қилишда айблади.

28 июль куни Малайзия пойтахти Куала-Лумпурда томонлар ўт очишни шартсиз ва дарҳол тўхтатиш бўйича келишув имзолади. Бироқ бу келишув узоққа чўзилмади — ёз ва куз ойлари давомида чегарада маҳаллий тўқнашувлар давом этди.

Декабрдаги кескинлик

2025 йил 7 декабр куни чегара ҳудудида икки давлат ҳарбийлари ўртасида 40 дақиқа давом этган отишма содир бўлди. Натижада икки нафар тайландлик ҳарбий яраланди. Шу ортидан Таиланд ҳукумати чегарага яқин вилоятларда аҳолини эвакуация қилишга қарор қилди.

8 декабрь тонгида эса Камбоджа томонидан Таиланднинг Анупонг ҳарбий базасига автомат қуроллар, пулемётлар, миномётлар ва артиллерия ёрдамида ҳужум уюштирилгани маълум қилинди. Ушбу ҳужумда бир таиландлик ҳарбий ҳалок бўлиб, саккиз нафар аскар яраланди. Жавоб сифатида Таиланд ҳаво кучлари F-16 самолётлари орқали Камбоджанинг Чонг Ан Ма ҳудудида жойлашган артиллерия позицияларига зарба берди.

Камбоджа расмийларининг маълум қилишича, 7 декабрдан бери чегара ҳудудларида 9 нафар тинч аҳоли ҳалок бўлган, 20 нафарга яқин фуқаро яраланган. Таиланд эса 4 нафар ҳарбий хизматчи ҳалок бўлгани ва 68 нафар аскар яраланганини тасдиқлади. Шундай қилиб, икки томон маълумотларига кўра, жами 13 киши ҳалок бўлган, қарийб 90 киши яраланган.

Томонларнинг позицияси

Таиланд Мудофаа вазирлиги ҳужумни биринчи бўлиб бошлаганини рад этди. Генерал Наттапхол Накпанич яраланган аскарлар Камбоджа томонидан ўт очилганининг далили эканини таъкидлади. Камбоджа эса, аксинча, ўз қўшинлари ҳужумга учраганини ва Пномпень Таиланд томонидан асоссиз зарбалар берилганини билдирди. Шунингдек, Камбоджа АСЕАНдан мустақил халқаро тергов ўтказишни сўраб мурожаат қилди.

Гуманитар фожиа

Уруш оқибатлари фақат фронт чизиғи билан чекланиб қолмади. Икки давлатда жами ярим миллиондан ортиқ инсон ўз уйини тарк этишга мажбур бўлди. Таиландда 400 мингдан зиёд аҳоли эвакуация қилинган бўлса, Камбоджада 100 мингдан ортиқ фуқаро бошпана изламоқда. Эвакуация қилинган аҳоли озиқ-овқат, тиббий ёрдам ва тоза ичимлик суви танқислигига дуч келмоқда, чегара ҳудудларидаги инфратузилма эса жиддий зарар кўрган.

Тинчликка уринишлар

21 июль куни Таиланд Камбоджани чегара ҳудудида миналар ўрнатишда айблади. Бу воқеа янги тўқнашувларга сабаб бўлиб, беш кун давом этган жангларда ўнлаб тинч аҳоли қурбон бўлди. 28 июль куни Малайзия воситачилигида ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув имзоланди.

26 октябрда эса Таиланд бош вазири Анутин Чарнвиракул ва Камбоджа бош вазири Хун Манет тинчлик келишувига эришилганини эълон қилди. АҚШ президенти Дональд Трамп ҳам низони ҳал қилишда ўз ролини таъкидлади. Бироқ 10 ноябрга келиб Тайланд мазкур келишувларни тўхтатганини маълум қилди ва минтақадаги таранглик яна кучайди.

Низонинг кенгроқ аҳамияти

Таиланд ва Камбоджа ўртасидаги уруш — маҳаллий чегара жанги эмас. У асрлар давомида йиғилиб келган тарихий адоват, миллий ғурур ва ҳудудий даъволарнинг ёрқин ифодасидир. Бу можаро XXI асрда ҳам ҳудудий низолар қон тўкилишга олиб келаётганини, дипломатия эса ҳар доим ҳам етарли бўла олмаслигини кўрсатмоқда.

Хулоса

Жанглар бошланганига ярим йилдан ортиқ вақт ўтган бўлса-да, вазият ҳануз кескин. Қоғозда тинчлик келишувлари мавжуд, аммо чегара ҳудудида ҳар қандай пайтда янги отишмалар бошланиши мумкин. Минтақанинг келажаги Таиланд ва Камбоджанинг тинч йўлни танлай олишига боғлиқ. Ҳозирча эса чегара ҳудуди уруш саҳнасига айланган, Жануби-Шарқий Осиё эса янги кенг кўламли можаро хавфи остида қолмоқда.

Муаллиф: Азиз Солиев