Бекатларни янгилаш: янги бекатлар ва кичик бизнес тақдири

Янги ташкил этилган Йўл ҳаракатини ташкил этиш маркази томонидан мувофиқлаштирилаётган ушбу ташаббус шаҳар жамоат транспорти инфратузилмасини модернизация қилишга қаратилган. Бироқ, лойиҳа йўловчилар учун хавфсизроқ ва қулайроқ бекатларни ваъда қилса-да, узоқ вақтдан бери шу жойларда фаолият юритиб келаётган кичик бизнеслар устига ноаниқлик соясини солиб, компенсация ва жабр кўрган тадбиркорларнинг келажаги ҳақида жиддий саволларни юзага келтирмоқда.

Расмий режа ва дастлабки натижалар

Лойиҳанинг биринчи босқичида мутахассислар 100 км узунликдаги йўл бўйлаб 360 дан ортиқ бекат ва 190 та чорраҳани ўрганиб чиқдилар. Текширув натижасида автобус бекатлари ҳудудида оддий тилда “савдо дўкончалари” деб аталадиган 110 та тижорат объекти жойлашгани аниқланди. Улардан 61 нафарининг эгалари ҳудудга эгалик қилиш ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим эта олмади. Шаҳар маъмурияти уларнинг фаолиятига ҳуқуқий баҳо берилиши ва тегишли чоралар кўрилишини таъкидлади.

Расмийларнинг айтишича, дўконлар жой эгаллаб, йўловчиларга халақит беради ва одамларни транспортни йўлнинг қатнов қисмига яқин жойда кутишга мажбур қилади. Уларнинг фикрича, бекатларнинг асосий вазифаси йўловчилар учун қулай ва хавфсиз шароит яратишдан иборат бўлиши керак.

Амалдаги рухсатномаларга эга тадбиркорлар учун уларнинг савдо шохобчаларига бошқа жойлар ажратиш орқали компенсация тўлаш режалаштирилган.

“Тадбиркорлар автобус бекатидан 100 метр радиусда, кўчанинг гавжум қисмида, аввалги жойига яқин ерда енгил конструкциялар ўрнатишлари мумкин. Шунингдек, маъмурият мавжуд имкониятлар доирасида бошқа жойлашув вариантларини ҳам кўриб чиқишга тайёр. Барча шартлар индивидуал тарзда муҳокама қилинади”, — дейилади ҳокимият хабарида.

Тадбиркорларнинг нуқтаи назари ва иқтисодий таъсир

Шаҳар модернизацияга эътибор қаратаётган бир пайтда, тадбиркорлар жиддий қийинчиликларга дуч келмоқда. Автобус бекатидаги бизнес модели одамларнинг кундалик йўналишларига интеграциялашган “йўл-йўлакай” харидларга асосланади. Дўконни кўчириш шунчаки манзил ўзгариши эмас; бу доимий мижозларнинг бир қисмини йўқотиш ва савдо оқимининг камайишини англатади.

Ушбу савдо нуқталарининг олиб ташланиши фойдаланувчи тажрибасини ҳам ёмонлаштиради, чунки илгари йўлда қулай тарзда қаҳва сотиб олган мижозлар энди бунинг учун алоҳида вақт ажратишлари керак. Кўпгина бизнес эгалари учун кўчиш фаолиятни нолдан бошлаш билан баробар бўлиб, янги жой топиш, ижара ҳақини келишиш, таъмирлаш ва инфратузилмага қайта уланиш каби харажатларни ўз ичига олади. Янги жойга мижозларни жалб қилиш харажатлари эса алоҳида масала.

Бу жараён ойлаб давом этиши мумкин ва агар бизнес молиявий захираларсиз кредит асосида ишлаётган бўлса, бундай кўчиш инқирозга олиб келиши мумкин. Компенсация масаласи эса оғриқли нуқта бўлиб қолмоқда.

“Ортиқхўжаев қуришни айтади, бошқа ҳоким келиб бузишни айтади. Уйимга бир марта хат келди ва орадан 2 ҳафта ўтмай, уни бузиб ташлашди. Энг қизиғи, хатда бузиш ҳақида ҳеч нарса дейилмаган эди! Компенсацияни ким тўлайди? Маъмурият ёки бошқа давлат органлари ҳеч қандай компенсация тақдим этмаяпти. Бино кўринишидаги мулк йўқотилиши ҳеч қандай тарзда қопланмаяпти. Кўчиш давридаги фойда ёки савдо йўқотилиши ҳақида эса ҳатто гап ҳам бўлаётгани йўқ”, — дея X ижтимоий тармоқда ёзган кичик бизнес эгаларидан бири.

Бу тадбиркорларнинг хавф-хатарлар билан ёлғиз қолаётганини кўрсатади.

Янги стандартлаштирилган автобус бекатлари концепцияси

Тошкент автобус бекатларини янгилаш режалари биринчи марта эълон қилинаётгани йўқ. 2023 йилда ягона дизайндаги “ақлли бекатлар” яратиш режалари бўлган, 2024 йил охирида эса тадбиркорлар реклама даромадлари эвазига бекатларни ўрнатиш ва уларга хизмат кўрсатишда иштирок этишлари мумкинлиги таклиф қилинган эди.

Ҳозирги дастур ушбу ғояларнинг давоми бўлиб кўринади. Янги бекатлар ягона стандарт асосида бўлиб, ёритиш тизими, видеокузатув камералари, фавқулодда вазиятлар тугмалари ва автобуслар ҳаракат жадвалини кўрсатувчи электрон табло билан жиҳозланади. Тезкор харидлар учун савдо автоматлари ўрнатилади.

Бундан ташқари, бекатлар барча йўловчилар учун қулай бўлиши кўзда тутилган бўлиб, ногиронлиги бўлган шахслар учун мос, текис ва тўсиқсиз платформаларга эга бўлади.

Инвентаризация маълумотларига кўра, Тошкентда 2 717 та автобус бекати мавжуд. Улардан 1 185 га яқини модернизация қилиниб, ягона стандартга келтирилиши режалаштирилган. Пойтахт ҳокимлиги матбуот хизмати ишлар босқичма-босқич амалга оширилишини маълум қилди ва таъмирланиши режалаштирилган бекатлар харитаси эълон қилинди.

Тошкент автобус бекатларини модернизация қилиш ташаббуси шаҳар ривожланиши ва кичик бизнесни сақлаб қолиш ўртасидаги классик зиддиятни кўрсатади. Ягона, хавфсиз ва замонавий жамоат транспорти тизимини яратиш мақсади мақтовга сазовор бўлса-да, унинг ижроси кўплаб тадбиркорларни эътибордан четда қолгандек ва компенсациясиз қолгандек ҳис қилишга мажбур қилди.

Шаҳарнинг 100 метр радиусда муқобил жойлар таклиф қилиш ваъдаси шубҳа билан қарши олинмоқда, чунки энг қулай жойлар кўпинча банд бўлади. Бузилган мулк ва йўқотилган даромад учун адолатли компенсация тўлаш масаласи эса асосий ташвиш бўлиб қолмоқда.

Лойиҳа давом этар экан, замонавий пойтахт концепциясини фуқароларнинг иқтисодий воқеликлари ва турмуш тарзи билан мувозанатлаш унинг якуний муваффақияти учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади.

Мафтуна Бахтиёрова