Ҳуқуқ бор, аммо мурожаатчини ким ҳимоя қилади?

Бир қарашда бу муайян суд ишидек кўринса-да, аслида у анча кенгроқ саволни ўртага ташлайди: давлат органларига қонунга мувофиқ мурожаат қилган фуқаро кейинчалик оммавий босим ва таҳқирга учраса, уни ким ҳимоя қилади?

Мазкур иш бўйича биринчи инстанция суди қарор қабул қилди. Амалдаги қонунчиликка мувофиқ, ушбу қарор айбланувчи томонидан апелляция ва кассация тартибида қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Бу ерда асосий масала бошқа. Давлат органларига мурожаат қилган фуқаро интернет тармоқларида босим ва ҳақоратларга дуч келса, аризачи қай даражада ҳимоя қилинади?

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 40-моддаси ҳар бир шахснинг давлат органларига мурожаат қилиш ҳуқуқини кафолатлайди. Шунингдек, Конституциянинг 54-моддасига кўра, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсади ҳисобланади.

Амалдаги ҳуқуқий механизмга кўра, фуқаро мурожаат қилади, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар текширув ўтказади. Агар ҳуқуқбузарлик аниқланмаса, иш юритиш тугатилади. Агар ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд деб топилса, материаллар судга юборилади ва суд ишни қонун ҳамда тақдим этилган далиллар асосида кўриб чиқиб, қарор қабул қилади.

Ҳолат қандай ривожланди?

Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилишга спортчининг Instagram ижтимоий тармоғида эълон қилинган видеоролиги сабаб бўлган. Видеода спортчи бокс қопини ураётгани акс этган бўлиб, унга: «Келажакда хотиним фақат аниқ зарбалар қабул қилиши учун машқ қиляпман», деган ёзув илова қилинган.

Ирина Матвиенко мазкур контентга ҳуқуқий баҳо беришни сўраб, Ички ишлар органларига қонунда белгиланган тартибда мурожаат қилган.

Текширув натижасида терговчи Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 189¹-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд, деган хулосага келиб, материалларни судга юборган.

Миробод тумани жиноят ишлари бўйича суди спортчини айбдор деб топиб, унга 60 базавий ҳисоблаш миқдори — 24 миллион 720 минг сўм жарима тайинлаган. Шунингдек, Instagram'га жойланган контентни тайёрлаш ва тарқатишда фойдаланилган восита сифатида iPhone 15 Pro Max телефонини мусодара қилиш ҳақида қарор чиқарган.

Албатта, ҳар қандай суд қарори каби мазкур қарор ҳам юқори суд инстанцияларида қайта кўриб чиқилиши мумкин ва қонун бундай ҳуқуқни кафолатлайди.

Шу нуқтагача бўлган барча қарорлар давлат органлари томонидан қабул қилинган. Ирина Матвиенко эса ҳар бир фуқаро каби қонун билан кафолатланган мурожаат қилиш ҳуқуқидан фойдаланган.

Суд қароридан кейин нима ўзгарди?

Суд қароридан кейин ижтимоий тармоқларда аризачига нисбатан юзлаб ҳақоратли изоҳлар, лаънатлар ва оммавий босим кузатилди.
 

Эътиборли жиҳати шундаки, танқид ва босим судга, тергов органларига ёки суд қарорининг ўзига эмас, балки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилган шахсга қаратилган.

Бу эса муҳим саволни туғдиради. Агар қонун билан кафолатланган ҳуқуқдан фойдаланган шахс кейинчалик оммавий таҳқирлаш, таҳдид ёки босимга дуч келса, давлат ушбу ҳуқуқнинг амалда ҳимоя қилинишини қандай таъминлаши керак? Чунки ҳуқуқ фақат қонун матнида эмас, балки инсон ундан қўрқмасдан фойдалана олгандагина тўлиқ амал қилади.

Бу фақат битта инсон ёки фақат Ирина Матвиенко ҳақида эмас.

Эртага худди шундай вазиятга адвокат, тадбиркор, журналист, шифокор, давлат хизматчиси ёки исталган бошқа фуқаро тушиб қолиши мумкин.

Давлат институтларининг самарали ишлаши нафақат суд ва тергов органлари фаолиятига, балки фуқароларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга эркин мурожаат қилиши ва бунинг учун босим ёки таъқибга учрамаслигига бўлган ишончига ҳам боғлиқ.

Агар қонуний мурожаат қилган фуқаро таҳдид ва оммавий босимга дуч келса, бу бошқа фуқароларнинг ҳам ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиш истагига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Натижада ҳуқуқбузарликларни аниқлаш ва олдини олиш механизмлари самарадорлиги пасайиши эҳтимолдан холи эмас.

Масала суд қарорида эмас. Масала шундаки, давлат фуқароларни қонунга мувофиқ мурожаат қилишга чақирса, улар бу ҳуқуқдан фойдалангани учун таҳқир ва оммавий босимга қарши ҳам етарли ҳимоя ҳис қилиши керак.

Муҳокама қилиниши керак бўлган савол

Ирина Матвиенко кўп йиллардан бери хотин-қизларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш билан шуғулланиб келади. У жамоатчилик фаолияти учун давлатнинг «Дўстлик» ордени билан ҳам тақдирланган.

Шу боис мазкур воқеа алоҳида бир шахс ёки муайян суд ишидан кўра кенгроқ ҳуқуқий масалани кун тартибига чиқармоқда. Қонун билан кафолатланган ҳуқуқдан фойдаланган фуқаро оммавий таҳдид, ҳақорат ва босимга дуч келса, давлат бу ҳуқуқнинг амалда ҳимоя қилинишини қандай таъминлаши керак?

Бу савол фақат жамоатчилик фаолларига тегишли эмас. Эртага шундай вазиятга тадбиркор, журналист, шифокор, адвокат, давлат хизматчиси ёки исталган бошқа фуқаро ҳам тушиб қолиши мумкин.

Фуқаронинг давлат органларига мурожаат қилиш ҳуқуқи у бу ҳуқуқни қўрқмасдан амалга ошира олгандагина тўлиқ қийматга эга бўлади. Акс ҳолда, Конституцияда кафолатланган ҳуқуқ юридик жиҳатдан мавжуд бўлса-да, уни амалга ошириш амалда анча мураккаблашади.