updated: 22.03.2026, 14:42

АҚШнинг ҳарбий харажатлари: Глобал етакчилик ёки қуролланиш пойгасидаги устунлик учунми?

Америка Қўшма Штатлари ҳарбий соҳага ажратган харажатлари билан бутун дунё давлатларини ҳайрон қолдиришда давом этмоқда. Унинг армияси яқин ўтмишдан буён глобал куч рамзига айланиб улгурган. Давлатнинг ҳарбий соҳага йўналтирган бюджетининг катталиги бошқа давлатларда тез-тез муҳокамага айланади. 2023 йилги маълумотларга кўра, АҚШ мудофааси учун 10 та йирик давлатнинг харажатларидан ҳам кўпроқ маблағ сарфлаган. Хўш, мамлакат бу пулларни қандай ҳарбий қуролларга сарфланмоқда? Давлатнинг мазкур харажати уни хавфсиз қила оладими? Ушбу саволларга сизда жавоб бўлмаса, қуйидаги мақола орқали билиб олишингиз мумкин.

АҚШнинг ҳарбий харажатлари: Глобал етакчилик ёки қуролланиш пойгасидаги устунлик учунми?

АҚШнинг ҳарбий харажатлари: Глобал етакчилик ёки қуролланиш пойгасидаги устунлик учунми?

Америка бюджетини нимага сарфлайди?

АҚШ 2023 йилнинг ўзида ҳарбий соҳа бюджети учун жами 853 миллиард АҚШ долларини сарфлаган. Мазкур пуллар Швейцариянинг бутун ялпи ички маҳсулотидан кўп. Бу рақамлар орқали шуни билиш мумкинки, мамлакат бюджетнинг деярли ярми ҳарбий соҳага керак бўладиган техникаларга кетади. Бу эса дунёнинг энг йирик ташкилотларидан бири — Пентагонни таъминлашни ўз ичига олади. Ушбу харажатларга ҳарбий-техник хизмат кўрсатиш, транспорт, ёнилғи, аскарлар учун тиббий хизмат, экология ва ҳарбий фаолият билан ифлосланган жойлар, портламаган снарядлар ёки кимёвий чиқиндиларни тозалаш киради. 

Бундан ташқари, Пентагоннинг муҳим маблағлари ишчиларини таъминлашга йўналтирилган. 2023 йилда АҚШ амалдаги ва захирадаги 2,1 миллиондан ортиқ аскарнинг тиббий таъминоти учун 172 миллиард АҚШ доллари ажратилган эди. Бу эса Пентагоннинг дунёдаги энг йирик иш берувчилардан бири эканини ҳамда ходимларини ижтимоий имтиёзларга тўлиқ эгалигини кўрсатади. 

Шу билан бирга, АҚШ харажатларининг энг катта қисмини тадқиқот ва ишланмалар ташкил этади. Ўтган йилда мамлакат янги ҳарбий технологияларни ривожлантириш учун 140 миллиард АҚШ долларини ажратган. Бу сармояларни сунъий интеллект ва автоматик сув ости кемаларидан тортиб, лазер қуролларигача қамраб олади. Америка ҳукуматига кўра, бундай лойиҳалар АҚШга жанг майдонида технологик устунлик беради. Шунингдек, ушбу технологияларнинг аксарияти мамлакатнинг кундалик ҳаётини бир қисмига айланган. Американинг GPS дронлари ҳарбий мақсадлар учун ишлаб чиқилган.  

Хусусий корпорациялар ва мудофаа монополияси 

АҚШ бюджетнинг катта қисми мудофаа пудратчи тизимида ётади. Lockheed Martin, Boeing, Raytheon ва бошқа компаниялар умумий мудофаа бюджетининг тахминан 54 фоизини олади, бу кўрсаткич эса 460 миллиард доллардан ошади. Кичик Корпорациялар гуруҳи нафақат қурол-яроғ етказиб беради, балки ҳарбий шартномалар бозорини ҳам назорат қилади. Ўтган ўн йиллик давомида улар рақобатчиларни ўзлаштирди ва мудофаа саноати бозорида де-факто монополистга айланди. 

АҚШ ҳукуматида рақобат учун босимнинг йўқлиги, ўз навбатида, нархларнинг ошишига олиб келади. Мисол учун, бир вақтлар 25 минг АҚШ доллари бўлган "Стингер" ракетаси энди деярли 500 минг АҚШ долларига кўтарилган. Бундай ҳолат мамлакатда кўп кузатилади. Шу сабабли мудофаа қуролларини сотиб олиш маълум бир компания билан боғлиқдир. Бунинг оқибатида Америка мудофаа сектори ўз шартларини белгилайдиган бир нечта йирик корпорацияларни назоратга олган. 

Шу сабаблари АҚШ камдан-кам ҳолларда коррупцияга учрайди. Бироқ Пентагон шарли подшипникларни 3357 АҚШ долларидан сотган. Бу подшипниклар Мудофаа вазирлиги омборларида бор-йўғи 15 доллар бўлган. Йирик корпорациялар АҚШ мудофаа бюджети миқдори қанчалигини очиқламаслиги ҳар доим одамлар томонидан муҳокамага сабаб бўлади. 

АҚШдаги лоббичиликнинг сиёсатга таъсири 

Пентагондан маблағ оладиган корпорациялар шартнома олиш билан чекланиб қолмайди. Улар ўз даромадларини сақлаб қолиш ва оширишга фаол интилади. Мудофаа пудратчилари мудофаа сиёсати қарорларига таъсир қилиш ҳамда Конгрессни лобби қилиш учун миллионлаб доллар сарфлашади. Масалан, Lockheed Martin ўтган бир неча йил ичида ҳарбий бюджетларни муҳокама қилиш ва мудофаа саноати манфаатларини ҳимоя қилишда фаол иштирок этаётган сиёсатчиларни қўллаб-қувватлаш учун 27 миллион АҚШ долларидан ортиқ маблағ сарфлаган.

АҚШнинг ҳарбий харажатларни ошириш ташаббусини илгари сураётган Миссисипи штатидан сенатор Рожер Уикернинг ҳукуматга таъсири лоббичиликка ёрқин мисол бўла олади. У яшайдиган ҳудудда энг катта денгиз флоти жойлашган бўлиб, Уикер  сайловчилари учун иш ва иқтисодий барқарорликни таъминлаб келган. Уикернинг ҳарбий-саноат комплексини қўллаб-қувватлаши унинг сиёсий катта кучга эгалигига ва қайта сайланишига ёрдам беради. Мудофаа бўйича пудратчилар ва сиёсатчилар ўртасидаги бундай яқин алоқалар нафақат иқтисодий, балки сиёсий манзарани ҳам шакллантиради. Шунингдек, давлат шартномаларининг чексиз оқими ва йирик корпорациялар учун барқарор фойда олишга шароит яратади. 

АҚШдаги устуворлик дипломатиядами ёки ҳарбий кучдами? 

Қўшма Штатлар умумий ихтиёрий бюджетининг тахминан 50 фоизини ҳарбий эҳтиёжларга сарфлайди, шулардан фақат 1-2 фоизи дипломатик ҳаракатларга йўналтирилади. Бу Америка ташқи сиёсатида ҳарбий қудратнинг устуворлигини яққол кўрсатиб турибди. Бироқ, ҳақиқатан ҳам тинчликни фақат ҳарбий йўл билан таъминлаш мумкинми? Дипломатия мураккаб, узоқ давом этадиган жараён бўлиб, кўпинча дарҳол натижа бермайди. Шунга қарамай, барқарор халқаро муносабатларни ўрнатиш ва можароларнинг олдини олиш учун муҳим воситадир. Ҳеч бир давлат ўз ҳарбий қудратини ошириш билангина тинчликка эриша олмайди. Аксинча, Қўшма Штатлар ҳарбий соҳага қанча кўп маблағ сарфласа, мудофаа бюджети шунчалик катта бўлиб, Хитой ва Россия каби бошқа кучларни тўхтатиб туришда мажбур бўлади. Бу ўз навбатида барча иштирокчилар қатнашадиган глобал қуролланиш пойгасининг янги босқичини яратади. 

Мудофаа учун қилинаётган харажатлар АҚШни хавфсиз қиладими? 

Бир томондан, кучли армия ҳақиқатан ҳам можароларни олдини олади. Бошқа томондан, чексиз бюджет ўсиши ва ортиқча корпоратив таъсирдаги манфаатлар мувозанатини хавф остига қўяди. Қўшма Штатлар нафақат минтақавий, балки халқаро майдондаги асосий жараёнларни назорат қилувчи глобал гегемон давлат. Бироқ, улкан ҳарбий харажатлар нафақат етакчиликни, ҳатто дунёни янги қуролланиш пойгасига тортиш хавфи ҳамдир. Мамлакатнинг хавфсиз келажаги армияга қанча маблағ сарфланишига ҳамда юзага келиши кутилаётган жараёнларни қандай қилиб олдини олиш, ҳамкорлик механизмлари ишлаб чиқилишига ҳам боғлиқ.

Жаҳон

11.10.2024, 17:33

Ulashish:

ARXIV

SANAGA O'TISH

Barcha arxivni ko'rsatish →

So'nggi yangiliklar

Italiyaning Milan shahridagi San Siro (Giuseppe Meazza) stadioni yuqoridan olingan tasvir.

San Siro: bir asrlik tarix va Milan futbolining yangi uyi

San Siro o‘rnida nima quriladi? Milan futbolidagi tarixiy o‘zgarish

Sport

20.11.2026, 16:11

Toshkent metropoliteni

Toşkent metrosida tirbandlikni kamaytiriş uçun nima özgaradi?

2026 yil sentyabr–oktyabr oylarida metro xizmatlaridan 61,7 million kişi foydalandi. Yölovçilar köpayişi munosabati bilan vagonlar sonini oşiriş va yangi poyezdlar xarid qiliş rejalaştirilmoqda. 

Oʻzbekiston

20.11.2026, 14:41

Anthropic акциялари 34% ошди

Tramp bilan mojaroga qaramay, Anthropic aktsiyalari 34 foizga oşdi

IPO orqali 81,3 milliard dollar jalb qilgan Claude işlab çiqaruvçisi Anthropic  SpaceX örnatgan birja rekordini yangiladi. 

Iqtisodiyot

20.11.2026, 10:51

Сергелида 1,7 гектарлик сунъий кўл пайдо бўлади

Sergelida 1,7 gektarlik sun’iy köl paydo böladi

Yana qanday özgarişlar kutilmoqda?

Oʻzbekiston

20.11.2026, 10:18

O‘zbekiston va Ummon davlat bayroqlari.

Özbekiston va Ömon örtasida 30 kunlik vizasiz rejim joriy etiladi

Kelişuvning kuçga kiriş şartlari qanday? 

Oʻzbekiston

19.11.2026, 16:55

Тожикистонда электр устуни қулади

Tojikistonda elektr uzatiş ustuni quladi: Farğona vodiysida elektr ta’minoti çeklandi

Tojikiston hududidan ötuvçi 500 kV kuçlanişli elektr uzatiş tarmoğida avariya sodir böldi. Oqibatda Farğona vodiysining ayrim hududlarida elektr ta’minoti uzildi.

Oʻzbekiston

19.11.2026, 14:53

Roxinjalar genotsidi: Myanma xalqaro sud oldida javob beradi

BMTning Xalqaro sudi 19 noyabr kuni Myanmaga qarşi roxinja musulmonlariga nisbatan genotsid sodir etilgani haqidagi iş böyiça qaror çiqarişi kutilmoqda. BMT tergovçilari harbiylar yuzlab qişloqlarni vayron qilgani, ommaviy qotilliklar sodir etgani va ayollar hamda bolalarga nisbatan muntazam jinsiy zöravonlik işlatganini qayd etgan.

Jahon

19.11.2026, 10:56

Ўзбекистон ва Туркманистон чегараси

Özbekiston va Turkmaniston çegaradan ötişni yengillaştirmoqçi

Tomonlar Toşkent – Aşxobod – Toşkent yönalişida aviaqatnovlarni tiklaş, şuningdek, çegaradoş hududlar aholisi uçun uç sutkagaça vizasiz qatnov tartibini qayta joriy etiş masalalarini körib çiqdi.

Siyosat

19.11.2026, 09:42

Özbekistonlik professor Qozoğistonda 10 yilga qamaldi

Özbekistonlik professor Qozoğistonda nega qamaldi?

Qozoğistonda andijonlik professor Iqboljon Qoraboyev josuslikda ayblanib, 10 yilga ozodlikdan mahrum etildi. Uning yaqinlari olim aybiga iqror bölmagani va hukm ustidan apellyatsiya bermoqçi ekanini aytişdi. Eng muhim savol: u qaysi davlat foydasiga josuslik qilgan?

Siyosat

18.11.2026, 18:31

Deutsçe Bank: Tramp va Epşteynning Rossiya bilan aloqalari oşkor böldi

Deutsçe Bank’ning 15 milliondan ortiq içki hujjati tarqalib ketişi bankning AQŞ prezidenti Donald Tramp va jinsiy jinoyatlarda ayblangan Jeffri Epşteyn bilan moliyaviy aloqalari haqida yangi ma’lumotlarni oşkor qildi. 

Siyosat

18.11.2026, 16:45

Покистонлик Ассиф Мерчант

Trampga suiqasd rejasi: pokistonlik 27,5 yilga qamaldi

AQŞ sudi Donald Tramp va boşqa amerikalik siyosatçilarga nisbatan suiqasd rejasini taşkil etişda ayblangan Assif Merçantni 27,5 yilga ozodlikdan mahrum qildi.

Jahon

18.11.2026, 14:28

Саида Мирзиёева Канада элчиси билан учрашди

Özbekistondan Kanadaga boriş osonlaşadimi?

Saida Mirziyoyeva Kanada elçisi Kristofer Daggan bilan savdo, investitsiya, ta’lim va viza tartiblarini yengillaştiriş masalalarini muhokama qildi.

Siyosat

18.11.2026, 11:47

Eron Vaşingtonda kimyoviy qurol işlatadimi?

Eron taşqi işlar vaziri Abbos Aroqçi AQŞ poytaxtida kimyoviy qurol yoki radioaktiv modda tarqatuvçi qurilmadan foydalanish rejasi haqida izoh berdi. 

Jahon

18.11.2026, 10:39

14 та телефонни ўғирламоқчи бўлган йигит ушланди

Namanganda telefon ustaxonasidan 14 ta telefonni öğirlamoqçi bölgan yigit uşlandi

Uyçi tumanidagi telefon ustaxonasiga tungi vaqtda eşik qulfini buzib kirgan şaxs Qöriqlaş xizmati xodimlari tomonidan qölga olindi.

Oʻzbekiston

18.11.2026, 10:10

Тошкентнинг Учтепа туманида нобуд бўлган ҳайвонлар ва қушлар

Toşkentda hayvonlar va quşlar ommaviy nobud bölayotgani xabar qilindi

Aholiga şubhali moddalarga tegmaslik, bolalar va uy hayvonlarini ulardan uzoqroq tutiş tavsiya etilmoqda. 

Oʻzbekiston

17.11.2026, 17:26

Ebola virusidan 6 minga yaqin kişi vafot etdi

Kongo Demokratik Respublikasida 2026 yil may oyida boşlangan Ebola epidemiyasi oqibatida 14 noyabrga qadar 11 376 ta kasallaniş holati tasdiqlangan. Ularning 5 568 tasi ölim bilan yakunlangan.

Jahon

17.11.2026, 15:33

Toşkent – Astraxan yönalişida yangi poyezd qatnovi

Toşkentdan Astraxanga poyezd qatnovi yölga qöyiladi

2026 yil 17 dekabrdan Toşkent va Astraxan örtasida yangi xalqaro yölovçi poyezd qatnovi joriy etiladi.

Oʻzbekiston

17.11.2026, 12:28

Yevropa migrantlarni Özbekistonga yuborişi mumkinmi?

Yevropa migrantlarni Afrikaga jönatmoqçi. Keyingi manzil Özbekiston bölişi mumkinmi?

Oʻzbekiston

17.11.2026, 12:11

Buziladigan uy egalari uçun yangi taklif: 1,5 baravar katta uy-joy

Toşkentda renovatsiya dasturiga kiritilgan uylar mulkdorlariga Yangi Toşkentda avvalgi xonadoni maydonining 150 foizigaça bölgan yangi uy-joylar taklif etilişi mumkin. 

Oʻzbekiston

16.11.2026, 17:32

ҚҚСни қайта ҳисоблаш бўйича янги қарор

Ayrim tadbirkorlar import QQSni boşqaça tölaydi

2027 yil 1 yanvardan ayrim tadbirkorlar import QQSini soliq organlaridagi ortiqça tölovlar hisobidan qoplaşi mumkin böladi. Yangi tartib kimlarga tegişli? 

Iqtisodiyot

16.11.2026, 15:22

ARXIV

SANAGA O'TISH

Barcha arxivni ko'rsatish →