Дунёни бирлаштирган неъмат ёхуд қайси миллат кўпроқ чой ичади?

Ўзбек халқи ўзини дунёдаги энг ашаддий чойхўр миллатлардан бири деб билади ва оламга “чойхона” деган ўзига хос ижтимоий муассасани тақдим этган халқ сифатида бу рўйхатда муносиб ўринга эга. Шубҳасиз, ўзбеклар ҳам “чойхўр”лардан. Оламга “чойхона” деган муассасани қозонтирган халқ чойхўрлар рўйхатидан муносиб ўрин эгаллашга, албатта, ҳақли. Лекин чойнинг ҳам, биз “чой” деганда “ялт” этиб кўз олдимизга гавдаланадиган “чойнак-пиёла”, “чинни”сининг ватани ҳам Чинмочиндир.

Ривоятларга кўра, милоддан аввалги 2500 йилларда Хитой императори Шен Ёнг саломатлиги ёмонлашгани сабаб жазирама иссиқда ҳам боғда қайнаган сув ичишига тўғри келади. Бир куни император боғда сув ичаётганида, сувига иккита барг тушиб, дамланиб қолади. Пайқамай ичганида, бир зумда ҳарорати тушганини ҳис этган императорга ушбу ичимлик қаттиқ ёқиб қолади. Шу тариқа қайноқ сувга ҳар хил ўсимлик баргларини солиб дамлаш одатга айланган, дейишади.

Кейинчалик файласуф Конфуций чойни улуғлаган бўлса, милодий 758 йилда Лу Ю чой дамлаш ва ичишнинг барча нозик жиҳатларини жамлаган дунёдаги илк “Чой қоидаси” китобини ёзган.

Японлар чойни шунчаки ичимлик эмас, балки “чой фалсафаси” даражасига кўтариб, “Ча-Но-Ё” деб аталувчи махсус маросимни вужудга келтиришган.

Дунё бўйлаб зафарли юриш: тижорат ва сиёсат қуроли

Европа аҳолиси бу неъматни 1560 йилларда венециялик ва португалиялик савдогарлар орқали таниди. Дастлаб у жуда қиммат бўлгани сабабли фақат бойлар ича олар ва дорихоналарда сотиларди. 1650 йилда Петер Стуйвесант исмли бир тужжор (савдогар) чойни Голландиядан Нью Амстердамга (ҳозирги Нью Йорк) олиб борди.

Хитойда чой ишлаб чиқариш инглизлар назорати остида қолди. Бироқ 1833 йилда инглизлар яккаҳокимликни хитойликларга олдириб қўйгач, Ҳиндистон ва Сейлонда (ҳозирги Шри-Ланка) чой етиштиришга киришди. Шу тариқа Хитойнинг монополиясини қулатишга эришган инглизлар қисқа вақт ичида дунё чой бозорини эгаллашган.

Қизиқ факт: Америкада чой импорти учун жорий этилган юқори божлар “Бостон чой партияси” исёнига ва пировардида мамлакат мустақиллигига туртки бўлган.

Чойнинг асосан икки тури мавжуд

Кўк (яшил) чой: Табиий маҳсулот бўлиб, барглар шохдан ажратилгач тўғридан-тўғри ферментация қилинади. Туркистон аҳолиси асосан шу турни хуш кўради.

Қора чой: Баргларга иссиқ ҳаво бериб қуритиш, эзиш ва нам жойда оксидлаш (ферментация) орқали олинади. Турк ва озарбайжонлар кўпроқ қора чойни маъқул кўришади.

Чойнинг сифати унинг япроғига боғлиқ бўлиб, май ойидаги илк барглар “подшоҳ ҳосили” деб аталади. Чой асосан ер шарининг 36-параллел чизиғида жойлашган иссиқ ва нам ўлкаларда ўсади.

Глобал рейтинг: ким энг кўп чой ичади?

Туркия аҳоли жон бошига чой истеъмол қилишда дунёда мутлоқ етакчи: ҳар бир турк йилига ўртача 7 фунт чой ичади. Туркияда ҳатто қонун бўйича кунига икки марта чой танаффуси белгиланган. Иккинчи ўринда Ирландия (5 фунт), учинчи ўринда эса Буюк Британия (4 фунт) туради. Хитой умумий ҳажми бўйича энг йирик истеъмолчи (йилига 1,6 миллиард фунт) бўлса-да, аҳоли жон бошига ҳисоблаганда 19-ўринда қайд этилган.

Халқлар орасида чой, чай, шай, чий, ти (tea) каби бир-бирига талаффузи ўхшаш номлар билан аталадиган ичимликни ичиш борасида кўз кўриб, қулоқ эшитмаган усуллар мавжуд. Ишонмасангиз, бир-иккита мисол келтирайлик.

Шимолий Африкадаги маҳаллий халқлардан бири бўлган туареглар кўк чойни ўзига хос усулда тайёрлайди. Улар чой устига қайноқ сув қуйиб, дамланган суюқликни сузиб олади ва яна қайта сув қуяди. Бир неча дақиқадан сўнг чойга ялпиз барглари ва шакар қўшилиб, истеъмол қилинади. Араб мамлакатларида эса қора чойни шакар ва ялпиз билан ичиш кенг тарқалган.

Тибетликлар чойга сариёғ ва туз қўшиб ичса, мўғуллар айрим ҳолларда ун ёки сут қўшиб тайёрлайди. Инглизлар кўпинча чойни сут билан ичади, айрим ҳолларда эса унга бошқа ичимликлар ҳам қўшилади.

Совуқ иқлимли Россияда чой алоҳида маданият даражасига кўтарилган. Руслар кучли дамланган қора чойни яхши кўради. Чойнинг хушбўй ҳидидан тўлиқ баҳраманд бўлиш учун уни баъзан финжондан тарелкага қуйиб ичиш одати ҳам учрайди. Жанубий Кавказдаги айрим халқларда чойни лимон билан ёки қандни тишлаб ичиш усули рус чой маданияти таъсирида шакллангани айтилади. Руслар чой маданиятини ривожлантириб, самоварни оммалаштирган халқлардан бири ҳисобланади. “Самовар” сўзи рус тилида “ўзи қайнайдиган” деган маънони англатади. Ушбу мослама чой дамлаш ва сувни иссиқ ҳолда сақлаш учун хизмат қилган.

Чой таркибидаги кофеин инсон организмига тетиклантирувчи таъсир кўрсатади. У диққатни ошириб, чарчоқни камайтиришга ёрдам беради. Илиқ чой танадаги иссиқлик алмашинувини фаоллаштириб, одамга енгиллик ҳиссини беради. Шунингдек, чой ҳазм жараёнига ҳам ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ уни меъёрида истеъмол қилиш тавсия этилади.

БМТ томонидан 21 май — “Халқаро чой куни” деб эълон қилинган бўлиб, унинг мақсади нафақат чойнинг маданий меросини нишонлаш, балки қашшоқликка қарши курашишда ушбу секторнинг ролини оширишдир. Чой шунчаки ичимлик эмас. У кўнгилларни яқинлаштирадиган, суҳбатларга файз бағишлайдиган ва инсонларни бир дастурхон атрофида бирлаштирадиган бебаҳо неъматлардан биридир.

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова