БМТ тугатилиши керакми?

Сиёсатшуноснинг айтишича, ташкилотни бутунлай тугатиш эмас балки уни ислоҳ қилиш керак. Иккинчи жаҳон урушидан кейин очил бу ташкилот гарчи жуда катта урушларни ҳал қила олмаган бўлса ҳам Африкадаги муаммолар ва шунга ўхшаш экологик, фуқаролар уруши кабиларни ҳал қила олмаган.

Толиповга кўра, ташкилотнинг Хавфсизлик Kенгашини қайта кўриб чиқиш керак.

Шунингдек, сиёсатшунос қуйидаги тамойилларни ташкилот доирасида амалга ошириш зарар деб ҳисоблашини айтди:

Биринчи тамойил — конституцион ёндашув. Конституцион ёндашув деганда, ташкилот доирасида қабул қилинган ҳужжатлар, декларацияларда номукаммалики бор-да уларни қайта кўриб чиқиш керак. Уларни янада янгилаш керак.

Иккинчиси тамойил, таркибий деймиз. Яъни таркибий ёндашувда ҳар қанақа ташкилотда ва шу жумладан БМТда ҳам кимлар аъзо, унинг ички таркиби қандай? Яъни ички ташкилот, масалан, Бош Ассамблея деймиз, Хавфсизлик Кенгаши деймиз ва бир қатор БМТнинг ташкилотлари: UNISCO'га ўхшаган ёки Соғлиқни сақлаш ташкилоти, ўнлаб ташкилотлари бор. Бу таркиб. Ва ҳатто ҳар бир таркибда, дейлик, мана Хавфсизлик Кенгашида ким аъзо? Бешта давлат доимий аъзо деймиз ва яна ўн бештаси вақтинча қилиб сайланадиган деб ҳисобланадими? Ана шу доимийлари, бештаси, бу яъни бугунги кунда АҚШ, Хитой, Буюк Британия, Франция ва Россия. Бешта давлат. Аммо Россия аъзо бўлишидан олдин бу ўринни Совет Иттифоқи эгаллаб турган эди. Ўша 45 йилдан бошлаб таркиб шундай эди. Таркиб тўсатдан 1991 йил ўзгариб қолди. Совет Иттифоқи ўрнини Россия эгаллади.

Мана шу таҳлил агарда таркибий нуқтаи назардан давом эттирилса, таҳлилни, биз бир қатор зиддиятларга гувоҳ бўлишимиз мумкин. Бир томондан қаралганда объектив, яъни ўша у олдин киритилган вето ҳуқуқини энди бекор қилиш ва қарор қабул қилишда кўпчилик овоз билан қарор қабул қилиш деган таклифлар жаранглаяпти. Вето ҳуқуқи фақатгина шу Хавфсизлик Кенгаши фаолиятини тўхтатяпти, секинлаштиряпти, самарали ечимлар топишга тўсқинлик қиляпти бўлиб, мана шу ветони бекор қилиш керак, деб талаб қилишса, бу ҳам таркибий муаммо-да, чунки бу бешталар орасидаги фақатгина, уларгагина тааллуқли савол, вето ҳуқуқи. Бошқаларга эмас.

Учинчи тамойил , халқаро ташкилотнинг таҳлилида, бу — функционал. Қайтараман, бири — конституцион ёндашув, иккинчиси — таркибий, учинчиси — функционал. Функционал деганда, мана, энди ҳаётда, ҳақиқий системада, халқаро муносабатлар саҳнасида, дунёда муайян ташкилот, бизнинг мисолимизда БМТ, қандай фаолият юргизяпти? Не чоғли унинг фаолияти самарали кечяпти? Қанчалик ўз олдига қўйган вазифаларни самарали ва муваффақиятли бажаряпти ва қанчалик ҳамма аъзолар, шу ташкилот аъзолари қониқяпти, хурсанд, “Ҳа, мана, биз бекорга аъзо бўлмаганмиз бу ташкилотга”, деб мамнун бу ташкилотнинг фаолиятидан? Мана бу функционал.

 Функциясини қандай бажаряпти, деганда, ҳали мен нимадан бошладим? БМТнинг тарихида самарали бўлиб ўтган тинчликпарвар операциялар билан бир қаторда самарасиз, муваффақиятсиз бўлган ҳолатлар ҳам учради ва айниқса, бугунги кунда, мана шу кунларда иккита энг ёниб ётган ўчоқлар, урушларни ҳал қила олмаётганлиги ва бунга ожиз бўлаётганлиги ҳам функционал жиҳатдан БМТ анча заифлашганлигини кўрсатяпти.

 Бу — Украина ва Ғазо масаласида. Конфликт, уруш бўлмаса, бошқа масала бўйича БМТ анча якдил, анча самарали функционал у ёки бу даражада бажаряпти функцияларини. Мана, Марказий Осиё бўйича қанча резолюциялар қабул қилди деймиз-у, БМТ шафелигида қанча форумлар-у, тадбирлар ўтказилди-ю. Уни ижобий баҳолашимиз мумкин. Ўзбекистон, хусусан, қанча ташаббуслар билан чиқди БМТда ва қабул қилинди булар. Лекин можаро, уруш деганда, афсуски, ожиз бўлиб турибди. Шунинг учун ҳам танқидга учради. Танқидга учрайди Бирлашган Миллатлар Ташкилоти функционал жиҳатдан кўп-кўп, мана, ҳолатларда, Украина ва Ғазода ожиз бўлганлиги учун.