БМТ тугатилиши керакми?
Биргина 2025 йилнинг ўзида жаҳонда бир қанча урушлар ва ҳарбий тўқнашувлар содир бўлди. АМиллатлар Ташкилоти ҳеч нарса қила олмади. Ҳозиргача давом этиб келаётган Исроил можароси ва Россия-Украина уруши ҳали ҳам тугагани йўқ. Бу воқеаларда ҳам БМТ бирор иш қила олмаётгани бугун ҳеч кимга сир эмас. Хўш, нега? Бир неча ой олдин БМТни бутунлай ислоҳ қилиш кераклиги ҳақида гапирган мамлакат етакчилари БМТ Ассамблеяси нутқида бу ҳақда ҳар ҳолда гапирмади. Ташкилот бутунлай тугатилиб, ўрнига бошқа ташкилот очилиши керакми ёки у қайтадан ислоҳ қилиниши? Paradigma.uz студиясида шу ҳақида сиёсатшунос Фарҳод Толипов билан суҳбатлашдик.
Сиёсат
15.10.2025, 12:24
Улашиш:

Foto: Paradigma.uz
Сиёсатшуноснинг айтишича, ташкилотни бутунлай тугатиш эмас балки уни ислоҳ қилиш керак. Иккинчи жаҳон урушидан кейин очил бу ташкилот гарчи жуда катта урушларни ҳал қила олмаган бўлса ҳам Африкадаги муаммолар ва шунга ўхшаш экологик, фуқаролар уруши кабиларни ҳал қила олмаган.
Толиповга кўра, ташкилотнинг Хавфсизлик Kенгашини қайта кўриб чиқиш керак.
Шунингдек, сиёсатшунос қуйидаги тамойилларни ташкилот доирасида амалга ошириш зарар деб ҳисоблашини айтди:
Биринчи тамойил — конституцион ёндашув. Конституцион ёндашув деганда, ташкилот доирасида қабул қилинган ҳужжатлар, декларацияларда номукаммалики бор-да уларни қайта кўриб чиқиш керак. Уларни янада янгилаш керак.
Иккинчиси тамойил, таркибий деймиз. Яъни таркибий ёндашувда ҳар қанақа ташкилотда ва шу жумладан БМТда ҳам кимлар аъзо, унинг ички таркиби қандай? Яъни ички ташкилот, масалан, Бош Ассамблея деймиз, Хавфсизлик Кенгаши деймиз ва бир қатор БМТнинг ташкилотлари: UNISCO'га ўхшаган ёки Соғлиқни сақлаш ташкилоти, ўнлаб ташкилотлари бор. Бу таркиб. Ва ҳатто ҳар бир таркибда, дейлик, мана Хавфсизлик Кенгашида ким аъзо? Бешта давлат доимий аъзо деймиз ва яна ўн бештаси вақтинча қилиб сайланадиган деб ҳисобланадими? Ана шу доимийлари, бештаси, бу яъни бугунги кунда АҚШ, Хитой, Буюк Британия, Франция ва Россия. Бешта давлат. Аммо Россия аъзо бўлишидан олдин бу ўринни Совет Иттифоқи эгаллаб турган эди. Ўша 45 йилдан бошлаб таркиб шундай эди. Таркиб тўсатдан 1991 йил ўзгариб қолди. Совет Иттифоқи ўрнини Россия эгаллади.
Мана шу таҳлил агарда таркибий нуқтаи назардан давом эттирилса, таҳлилни, биз бир қатор зиддиятларга гувоҳ бўлишимиз мумкин. Бир томондан қаралганда объектив, яъни ўша у олдин киритилган вето ҳуқуқини энди бекор қилиш ва қарор қабул қилишда кўпчилик овоз билан қарор қабул қилиш деган таклифлар жаранглаяпти. Вето ҳуқуқи фақатгина шу Хавфсизлик Кенгаши фаолиятини тўхтатяпти, секинлаштиряпти, самарали ечимлар топишга тўсқинлик қиляпти бўлиб, мана шу ветони бекор қилиш керак, деб талаб қилишса, бу ҳам таркибий муаммо-да, чунки бу бешталар орасидаги фақатгина, уларгагина тааллуқли савол, вето ҳуқуқи. Бошқаларга эмас.
Учинчи тамойил , халқаро ташкилотнинг таҳлилида, бу — функционал. Қайтараман, бири — конституцион ёндашув, иккинчиси — таркибий, учинчиси — функционал. Функционал деганда, мана, энди ҳаётда, ҳақиқий системада, халқаро муносабатлар саҳнасида, дунёда муайян ташкилот, бизнинг мисолимизда БМТ, қандай фаолият юргизяпти? Не чоғли унинг фаолияти самарали кечяпти? Қанчалик ўз олдига қўйган вазифаларни самарали ва муваффақиятли бажаряпти ва қанчалик ҳамма аъзолар, шу ташкилот аъзолари қониқяпти, хурсанд, “Ҳа, мана, биз бекорга аъзо бўлмаганмиз бу ташкилотга”, деб мамнун бу ташкилотнинг фаолиятидан? Мана бу функционал.
Функциясини қандай бажаряпти, деганда, ҳали мен нимадан бошладим? БМТнинг тарихида самарали бўлиб ўтган тинчликпарвар операциялар билан бир қаторда самарасиз, муваффақиятсиз бўлган ҳолатлар ҳам учради ва айниқса, бугунги кунда, мана шу кунларда иккита энг ёниб ётган ўчоқлар, урушларни ҳал қила олмаётганлиги ва бунга ожиз бўлаётганлиги ҳам функционал жиҳатдан БМТ анча заифлашганлигини кўрсатяпти.
Бу — Украина ва Ғазо масаласида. Конфликт, уруш бўлмаса, бошқа масала бўйича БМТ анча якдил, анча самарали функционал у ёки бу даражада бажаряпти функцияларини. Мана, Марказий Осиё бўйича қанча резолюциялар қабул қилди деймиз-у, БМТ шафелигида қанча форумлар-у, тадбирлар ўтказилди-ю. Уни ижобий баҳолашимиз мумкин. Ўзбекистон, хусусан, қанча ташаббуслар билан чиқди БМТда ва қабул қилинди булар. Лекин можаро, уруш деганда, афсуски, ожиз бўлиб турибди. Шунинг учун ҳам танқидга учради. Танқидга учрайди Бирлашган Миллатлар Ташкилоти функционал жиҳатдан кўп-кўп, мана, ҳолатларда, Украина ва Ғазода ожиз бўлганлиги учун.
Сиёсат
15.10.2025, 12:24
Улашиш:
мавзуга оид янгиликлар

Европа Иттифоқи Ғазо учун 1 миллиард долларлик ёрдам дастурини ишга туширди
Жаҳон
13.07.2026, 18:03

“Фаластиндаги қочқинлар агентлиги инқироз ёқасида” – Антонио Гутерриш
Жаҳон
01.07.2026, 10:43

Қозоғистон президенти Украинадаги урушни музлатишга чақирди
Сиёсат
27.07.2026, 10:30

Украинанинг Эрон кемасига ҳужуми жавобсиз қолмайди – Аббос Ароқчи
Сиёсат
27.07.2026, 09:50

БМТ бош котиби Антониу Гутерриш Сурияга ташриф буюрди
Жаҳон
25.07.2026, 13:18

Россия Украина урушини якунлаш бўйича Трампдан янги таклифлар кутади — Песков
Сиёсат
25.07.2026, 12:26
машҳур янгиликлар

ОТМларда янги бакалавриат ва магистратура йўналишлари жорий этилди
Таълим
07.07.2026, 09:48

Абитуриентлар учун рухсатномалар бериш бошланди
Таълим
08.07.2026, 10:57

Тошкент вилоятида боғчалар вақтинча ёпилди
Таълим
16.07.2026, 11:28

Ўқишни кўчиришда миллий ва халқаро сертификатлар муҳимми?
Таълим
16.07.2026, 11:37

“Эпштейн оролидаги жирканчликлар бари мужассам” – ўзбек сайёҳининг Таиландга сафари
Маданий
06.07.2026, 15:30

Ироқ ҳукумати коррупцияга қарши муросасиз кураш бошлади
Жаҳон
01.07.2026, 11:42
сўнгги янгиликлар

Газ етиб бормаган маҳаллалар электр иситиш тизимига ўтказилади
Ўзбекистон
27.07.2026, 17:24

«Эримнинг қарзини нега мен тўлашим керак?» – мактуб
Маданий
27.07.2026, 13:52

Франция ва Испания ўрмон ёнғинларига қарши курашмоқда
Жаҳон
27.07.2026, 12:22

Тиббиёт ходимлари фарзандлари учун контракт тўловининг бир қисми қоплаб берилади
Ўзбекистон
27.07.2026, 12:16

Қозоғистон президенти Украинадаги урушни музлатишга чақирди
Сиёсат
27.07.2026, 10:30

Тошкент модернизм меъморчилиги ЮНЕСКО рўйхатига киритилди
Маданий
27.07.2026, 10:07

Украинанинг Эрон кемасига ҳужуми жавобсиз қолмайди – Аббос Ароқчи
Сиёсат
27.07.2026, 09:50

Қозоғистон экспортининг 95 фоизи АҚШнинг янги божларидан озод этилди
Иқтисодиёт
27.07.2026, 09:06

Сополлитепадан бронза даврига оид пилла парчаси топилди
Фан-технология
25.07.2026, 14:57

Адолф Гитлер туғилган шаҳарда тўққизта оммавий қабр топилди
Фан-технология
25.07.2026, 14:01

БМТ бош котиби Антониу Гутерриш Сурияга ташриф буюрди
Жаҳон
25.07.2026, 13:18

Россия Украина урушини якунлаш бўйича Трампдан янги таклифлар кутади — Песков
Сиёсат
25.07.2026, 12:26

Венесуэла президентлик сайловларига тайёр эмас – Трамп
Сиёсат
25.07.2026, 10:59

Ўзбекистон бўйлаб навбатдаги «Автомобилсиз кун» акцияси ўтказилади
Ўзбекистон
25.07.2026, 09:49

Йўналиш танлаш қачон бошланади?
Таълим
24.07.2026, 16:50

Хитой ЕИнинг 14 та компаниясига экспорт чекловларини жорий қилди
Жаҳон
24.07.2026, 16:32

Хитой Тайван бўғозида икки кунлик ўқув-жанговар машғулотларни бошлади
Сиёсат
24.07.2026, 15:03

Араб ва бошқа мусулмон давлатлари Исроилнинг Ал-Ақсо масжидига босқинини қоралади
Жаҳон
24.07.2026, 13:35

FIDE президенти ЕИ санкцияларига тушди ва ваколатларини вақтинча тўхтатди
Спорт
24.07.2026, 12:18

Ўзбекистон "Ягона Хитой" тамойилига амал қилади
Сиёсат
24.07.2026, 11:12
машҳур янгиликлар

ОТМларда янги бакалавриат ва магистратура йўналишлари жорий этилди
Таълим
07.07.2026, 09:48

Абитуриентлар учун рухсатномалар бериш бошланди
Таълим
08.07.2026, 10:57

Тошкент вилоятида боғчалар вақтинча ёпилди
Таълим
16.07.2026, 11:28

Ўқишни кўчиришда миллий ва халқаро сертификатлар муҳимми?
Таълим
16.07.2026, 11:37

“Эпштейн оролидаги жирканчликлар бари мужассам” – ўзбек сайёҳининг Таиландга сафари
Маданий
06.07.2026, 15:30

Ироқ ҳукумати коррупцияга қарши муросасиз кураш бошлади
Жаҳон
01.07.2026, 11:42
