Жосуслар ҳақидаги ҳақиқат: махфий хизматлар қандай ишлайди?

Расмий тасдиқ ҳам, инкор ҳам берилмаган бу хабар интернет фойдаланувчиларида катта қизиқиш уйғотди.

Бундай даъволар бугун пайдо бўлгани йўқ. Тарихга назар ташласак, давлатлар ўртасидаги кураш нафақат очиқ дипломатия ёки ҳарбий майдонларда, балки яширин кузатув, ахборот тўплаш ва махфий операциялар орқали ҳам олиб борилганини кўрамиз. Фильм ва сериалларда қора костюм кийиб, дунёни қутқарадиган «агентлар» реал ҳаётда ҳам мавжудми? Жосусларнинг вазифалари нималардан иборат?

Аслида, оммавий маданият агентлар ҳақидаги тасаввурларимизни жиддий шакллантириб юборган. Жеймс Бонд ёки Итан Хант каби қаҳрамонлар сабаб кўпчилик жосусликни қимматбаҳо костюмлар, футуристик гаджетлар ва хавфли операциялар билан боғлайди. Аммо реал ҳаётдаги разведка тизимлари бундан анча мураккаб.

Ҳақиқий разведканинг асосий вазифаси одамларни йўқ қилиш эмас, балки ахборот йиғиш, уни таҳлил қилиш ва сиёсий қарор қабул қилувчиларга стратегик устунлик беришдир. Замонавий агентларнинг энг муҳим қуроли қурол эмас, балки маълумотдир.

Официант, қоровул, ҳайдовчи: жосуснинг ҳақиқий ниқоби

Тарихда жосуслар кўпинча ўзларини мутлақо бошқа касб эгалари сифатида кўрсатган. Шу жиҳатдан «жосус офитсиантлар» ҳақидаги даъво ҳам мутлақо фантастика эмас. Разведка тарихида дипломатлар, бизнесменлар, таржимонлар, илмий ходимлар, журналистлар ва хизмат кўрсатувчи персонал ниқоби остида ишлаган агентлар кўп учрайди.

Масалан, Исроилнинг афсонавий агенти Эли Коэн 1960 йилларда Суриянинг юқори сиёсий доираларигача кириб борган. У буни махсус гаджетлар ёрдамида эмас, балки инсон психологиясини чуқур тушуниш ва ишонч қозониш орқали амалга оширган. Кейинчалик у етказган маълумотлар Яқин Шарқдаги кучлар мувозанатига сезиларли таъсир кўрсатган.

Тарихдаги энг машҳур жосуслик операциялари

Кембриж бешлиги

XX асрнинг энг катта жосуслик можароларидан бири сифатида танилган «Кембриж бешлиги» гуруҳи аъзолари Британиянинг давлат хизматларида юқори лавозимларда ишлаган ҳолда махфий маълумотларни Совет Иттифоқига етказиб турган. Уларнинг фаолияти ўнлаб йиллар давомида «ёпиқ сир» бўлиб қолган.

Олег Пенковский иши

Совуқ уруш даврида совет ҳарбий разведкаси полковниги Олег Пенковский Ғарб давлатларига муҳим стратегик маълумотларни узатган. Айрим тарихчилар унинг маълумотлари 1962 йилги Кариб инқирози пайтида ядровий можаро хавфини камайтиришга ёрдам берган деб ҳисоблайди.

«Инигма» сири

Иккинчи жаҳон уруши даврида Британия мутахассислари Германиянинг машҳур «Энигма» шифрлаш тизимини бузишга муваффақ бўлган. Бу операция уруш тақдирига сезиларли таъсир кўрсатган энг муҳим разведка ютуқларидан бири сифатида тарихга кирган.

Дунё шахмат тахтаси: энг кучли разведка тизимлари

Бугунги кунда дунёдаги энг кучли разведка хизматлари қуйидагилардир:

• CIA / NSA (АҚШ) — чекланмаган молиявий ресурслар, глобал киберкузатув ва технологик устунликка эга.
• MOSSAD (Исроил) — кам ресурс билан юқори самарадорликка эришувчи, нуқтали операциялар ва инсоний разведка (HUMINT) бўйича етакчилардан.
• FSB / SVR (Россия) — Совуқ уруш давридан шаклланган кучли мактаб, дезинформация ва гибрид уруш усуллари билан машҳур.
• MSS (Хитой) — «Қум доначалари» стратегияси асосида талабалар, тадбиркорлар ва бошқа фуқаролар орқали иқтисодий ҳамда технологик жосусликни амалга ошириши билан танилган.
• MI6 (Буюк Британия) — классик жосуслик анъаналари, кучли дипломатик алоқалар ва таҳлил мактабига эга.

XXI аср: костюмдаги эмас, сервер ортидаги жосус

Бугунги кунда разведка фаолиятининг катта қисми кибермаконга кўчиб ўтган. Давлатлар энди фақат инсоний разведка (HUMINT) эмас, балки электрон кузатув (SIGINT), сунъий йўлдош маълумотлари (GEOINT) ва очиқ манбалар таҳлили (OSINT) орқали ҳам ахборот тўпламоқда.

Шу сабабли XXI асрнинг энг хавфли «жосуси» қўлида тўппонча ушлаб юрган одам эмас, балки сервер хонасида ўтирган дастурчи ёки миллионлаб фойдаланувчиларнинг хатти-ҳаракатларини таҳлил қилаётган мутахассис бўлиши мумкин.

«Жосус официантлар» воқеаси нимани англатади?

Пекиндаги банкет ҳақидаги даъво расман тасдиқланмаган бўлса-да, у жамоатчиликнинг жосуслик мавзусига бўлган қизиқишини яна бир бор намоён этди. Чунки одамлар ҳанузгача махфий хизматларни кино қаҳрамонлари орқали тасаввур қилади. Бироқ официантларнинг жосус бўлганини тасдиқлайдиган бирор расмий манба ҳозирча мавжуд эмас.

«Жосус официантлар» ҳақидаги миш-мишлар омма қизиқишини уйғотган навбатдаги шов-шув бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Зеро, махсус хизмат агентлари «кўринмас» бўлиш учун йиллар давомида тайёрланади ва ҳар бир операция пухта режалаштирилган ҳолда амалга оширилади.

Аммо бир нарса аниқ: урушлар генераллар туфайли бошланиши мумкин, лекин тинчлик (ёки ғалаба) кўпинча сояда қолган, исми ҳеч қачон сарлавҳаларга чиқмайдиган инсонлар меҳнати туфайли сақлаб қолинади. Ана шу доимо саҳна ортида қоладиган инсонлар эса «жосуслар» деб аталади.

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова