Ҳурмуз бўғозининг ёпилиши: глобал иқтисодиёт учун жиддий синов

Сўнгги ҳафталарда дунё жамоатчилиги Ҳурмуз бўғози атрофида юзага келган кескин вазиятни диққат билан кузатмоқда. Форс кўрфазини очиқ океан билан боғлаб турувчи ушбу тор денгиз йўли жаҳон савдоси, айниқса нефть ва газ етказиб беришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ҳозирда минтақада тахминан 250 га яқин кема ҳаракатсиз ҳолатда қолгани глобал таъминот занжирларига жиддий таъсир кўрсатмоқда.

Ҳурмуз бўғозининг стратегик аҳамияти

Ҳурмуз бўғози дунёдаги энг муҳим денгиз транспорт йўлларидан бири ҳисобланади. Унинг энг тор қисми тахминан 33 километрни ташкил этади. Шу йўл орқали жаҳон нефть савдосининг салмоқли қисми — тахминан 15–20 фоизи ташилади. Шунингдек, суюлтирилган табиий газ ва бошқа стратегик юклар ҳам айнан шу йўл орқали етказиб берилади. Шу боис бўғоз устидан назорат нафақат минтақавий, балки глобал хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Ҳозирги вазият: кемалар ҳаракатининг чекланиши

Сўнгги маълумотларга кўра, Эрон ҳукумати Ҳурмуз бўғози орқали ҳаракатланиш бўйича қатъий чекловлар жорий этганини маълум қилган. Бу эса Форс кўрфази ҳудудида юзлаб танкерлар ва тижорат кемаларининг тўхтаб қолишига олиб келган.

Ҳозирги пайтда Ироқ, Саудия Арабистони, Қатар, Бирлашган Араб Амирликлари ва Уммон соҳиллари яқинида тахминан 250 га яқин кема кутув ҳолатида турибди. Улар орасида нефть танкерлари, суюлтирилган табиий газ ташувчи кемалар, контейнер ташувчилар ва круиз лайнерлари ҳам бор. Айрим маълумотларга кўра, ушбу кемаларда минглаб денгизчилар ва сайёҳлар қолиб кетган.

Инқироздан олдин бўғоз орқали кунiga ўртача 20 дан ортиқ танкер ўтар эди. Ҳозир эса ҳаракат кескин қисқарган.

Нефть ва суғурта бозорига таъсир

Кескинлик нефть бозорига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Бир қатор суғурта компаниялари хавфли ҳудудларда юрувчи кемаларни суғурталашдан бош торта бошлади ёки суғурта тўловларини сезиларли даражада оширди.

Хабарларга кўра, аввал бир танкер рейси учун суғурта тахминан 250 минг доллар бўлган бўлса, ҳозир бу кўрсаткич 325–350 минг долларгача кўтарилган. Бу эса нефть ва газ ташиш харажатларининг ошишига олиб келмоқда.

2026 йил март ойи бошида Brent нефти нархи баррел учун тахминан 79 доллар атрофида бўлган. Бир неча кун ичида нарх 85 доллардан ошиб, сезиларли ўсиш қайд этилди.

Глобал логистикага таъсир

Ҳурмуз бўғози атрофидаги кескинлик дунё логистикасига ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда. Айрим транспорт компаниялари хавфсизлик сабабли маршрутларни ўзгартиришга мажбур бўлмоқда. Бундай ҳолатда кемалар Африка атрофидан — Яхши Умид бурни орқали айланма йўлдан ҳаракатланишига тўғри келади. Бу эса йўлни 30–45 фоизгача узайтиради ва етказиб бериш муддатларини кечиктиради.

Йирик логистика компаниялари қўшимча транспорт тўловларини жорий этгани ҳам хабар қилинмоқда. Натижада товарларни ташиш харажатлари ортиб, бу нархлар охир-оқибат истеъмолчиларга ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Ҳурмуз бўғозидаги вазият фақат Яқин Шарқ минтақасига эмас, балки бутун дунё иқтисодиётига таъсир кўрсатиши мумкин. Нефть ва газ таъминотидаги узилишлар, транспорт ва суғурта харажатларининг ошиши глобал бозорлар барқарорлигига таҳдид солмоқда.

Агар кескинлик узоқ вақт давом этса, бу ҳолат халқаро савдо, энергия бозори ва глобал таъминот занжирларига янада катта таъсир кўрсатиши мумкин.

Муаллиф: Азиз СОЛИЕВ