Яримўтказгичлар саноати ва геостратегик аҳамияти билан алоҳида ўрин тутадиган Тайван атрофидаги ҳар қандай кескинлик бутун минтақани издан чиқариши мумкин.

Тарихий манзара: икки давлат муносабатларидаги “қизил чизиқ”

Япония ва Хитой муносабатларидаги анъанавий низоли нуқта — Сенкаку ороллари бўлиб келган. Бироқ бу сафар масала янада жиддий: Пекиннинг эҳтимолий Тайванга ҳарбий босқини муҳокама этилмоқда. Си Цзиньпин Тайванни Хитойнинг ажралмас қисми деб билади.

1949 йилдан буён ўз маъмурияти билан бошқарилиб келаётган Тайван халқаро майдонда “Ягона Хитой” сиёсати туфайли мустақил давлат сифатида расман тан олинмаган. Шунга қарамай, орол амалда алоҳида сиёсий-иқтисодий тизим сифатида яшаб келмоқда.

Сиёсий кескинлашув: Токио–Пекин муносабатлари ёмонлашмоқда

2025 йил 21 октябрда Япония тарихида илк бор аёл бош вазир — Санаэ Такаити тайинланди. У қисқа фурсатда Тайванга очиқ кўмак билдириб, ижтимоий тармоқларда Тайван расмийлари билан суратларини жойлади. Пекин буни “ортдан урилган зарба” деб баҳолади.

7 ноябрда Такаити парламентда яна бир кучли баёнот берди:
“Хитой Тайванга ҳужум қилса, Япония ҳарбий аралашувга тайёр.”

Бу баёнотдан кейин Хитой ОАВ Иккинчи жаҳон урушидаги япон ҳарбий жиноятларини ёдга солди, Мудофаа вазирлиги эса Токиони “қизил чизиқни кесиб ўтмаслик” ҳақида огоҳлантирди.

Можаро иқтисодий оқибатлари: ким кўпроқ йўқотади?

Муттахассислар бу можаро биринчи навбатда Япония иқтисодиёти учун катта хавф эканини айтмоқда. Аммо узоқ давом этувчи кескинлик Хитойга ҳам арзонга тушмайди.

Ўзаро боғлиқ савдо

• Япония ЯИМи — 4 трлн доллар атрофида.
• Хитой эса жаҳондаги иккинчи энг йирик иқтисод.

Икки давлат савдоси 2024 йилда 300 млрд доллардан ошган, 2025 йил декабрига келиб 310–320 млрд долларга етди. Жаҳонда бундай даражада ўзаро боғлиқ бўлган иқтисодий шериклар жуда кам.

Япония экспортининг 20%и Хитойга тўғри келади. Бу тармоқларда энг катта хатар пайдо бўлади:

• автомобилсозлик (Toyota, Honda),
• электроника (Sony),
• саноат ускуналари,
• яримўтказгичлар.

Савдони чеклаш Япония иқтисодиётига оғир зарба бериши шубҳасиз.

Ижтимоий оқибатлар

Экспорт пасайса:

• меҳнат бозорида катта босим пайдо бўлади,
• ишсизлик 8%гача ўсиши мумкин,
• оммавий ишдан бўшатиш ва ижтимоий беқарорлик хавфи кучаяди.

Экспертлар фикрича, жиддий иқтисодий инқироз юз берса, Япония “бой мамлакат” мақомини йўқотиши ва тикланишга ўн йиллаб вақт керак бўлади.

Туризм ва маданиятга зарба

Можаро аввалидаёқ Хитой Японияга саёҳатни чеклаб, туризм секторига катта зарба берди.

• Токио эҳтимолан 11,5 млрд доллар йўқотади.
• 30% хитойлик туристлар сафари бекор қилинди.
• Йил якунига қадар зарар 500 млн — 1,2 млрд доллар оралиғида бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, Хитойда япон концерти ва фильмлари тақиқланди.

Хитойнинг босим воситалари

Пекин қўллаши мумкин бўлган иқтисодий босим инструментлари:

• инвестиция чекловлари,
• қўшимча божлар,
• антимонопол текширувлар,
• энг кучли восита: камёб металллар экспортини чеклаш.

Япониянинг юқори технология соҳалари (электромобиллар, электроника, мудофаа саноати) ушбу минералларга қаттиқ боғлиқ.

Геосиёсий омиллар

Япониянинг 90% энергияси ва хом ашёси денгиз орқали келади. Хитой ҳарбий кучлари бу йўлларга таҳдид қилса, Япония иқтисодиёти фалаж бўлиши мумкин.

Япония ҳам минтақа денгиз йўлларига таъсир ўтказишга уриниши мумкин, аммо амалда бу йўллар бошқа давлатлар юрисдикциясида. Хитой эса қуруқликдаги альтернатив транспорт йўлларига эга (Россия, Марказий Осиё орқали).

Муносабатлар “совуқ сиёсат, иссиқ иқтисодиёт” босқичидан
“совуқ сиёсат, янада совуқ иқтисодиёт” ҳолатига ўтмоқда.

Хулоса: сиёсий зиддиятлар ортидаги иқтисодий мантиқ

Хитой ҳам, Япония ҳам глобал иқтисодиётга чамбарчас боғланган. Можаро ҳар иккиси учун ҳам катта иқтисодий хавф туғдиради. Шундан келиб чиқиб, мутахассислар:

•  конфронтация эмас, музокара ва ҳамкорлик иккала давлат учун рационал йўл,

• кескинлик ортиши эса жаҳон иқтисодиётига ҳам кенг кўламли таъсир кўрсатишини таъкидламоқда.

  Муаллиф: Азиз СОЛИЕВ