updated: 21.03.2026, 14:21

Yaponiya va Xitoy oʻrtasidagi siyosiy keskinlik: Tayvan muammosi iqtisodiyotga tahdid solmoqda

Jahonda ketma-ket avj olayotgan nizolar — Rossiya–Ukraina urushi, Isroil–Falastin toʻqnashuvi, Sudandagi qurolli mojaro, Afgʻoniston–Pokiston inqirozi va AQSh–Venesuela keskinliklari — fon boʻlib xizmat qilar ekan, xalqaro sahnada yana bir xatarli nuqta paydo boʻldi: Xitoy va Yaponiya oʻrtasida Tayvan masalasi atrofida kuchayib borayotgan qarama-qarshilik.

Jahon

11.12.2025, 19:14

Ulashish:

Yarimoʻtkazgichlar sanoati va geostrategik ahamiyati bilan alohida oʻrin tutadigan Tayvan atrofidagi har qanday keskinlik butun mintaqani izdan chiqarishi mumkin.

 

Tarixiy manzara: ikki davlat munosabatlaridagi “qizil chiziq”

Yaponiya va Xitoy munosabatlaridagi anʼanaviy nizoli nuqta — Senkaku orollari boʻlib kelgan. Biroq bu safar masala yanada jiddiy: Pekinning ehtimoliy Tayvanga harbiy bosqini muhokama etilmoqda. Si Szinpin Tayvanni Xitoyning ajralmas qismi deb biladi.

1949 yildan buyon oʻz maʼmuriyati bilan boshqarilib kelayotgan Tayvan xalqaro maydonda “Yagona Xitoy” siyosati tufayli mustaqil davlat sifatida rasman tan olinmagan. Shunga qaramay, orol amalda alohida siyosiy-iqtisodiy tizim sifatida yashab kelmoqda.

Siyosiy keskinlashuv: Tokio–Pekin munosabatlari yomonlashmoqda

2025 yil 21 oktabrda Yaponiya tarixida ilk bor ayol bosh vazir — Sanae Takaiti tayinlandi. U qisqa fursatda Tayvanga ochiq koʻmak bildirib, ijtimoiy tarmoqlarda Tayvan rasmiylari bilan suratlarini joyladi. Pekin buni “ortdan urilgan zarba” deb baholadi.

7 noyabrda Takaiti parlamentda yana bir kuchli bayonot berdi:
“Xitoy Tayvanga hujum qilsa, Yaponiya harbiy aralashuvga tayyor.”

Bu bayonotdan keyin Xitoy OAV Ikkinchi jahon urushidagi yapon harbiy jinoyatlarini yodga soldi, Mudofaa vazirligi esa Tokioni “qizil chiziqni kesib oʻtmaslik” haqida ogohlantirdi.

 

Mojaro iqtisodiy oqibatlari: kim koʻproq yoʻqotadi?

Muttaxassislar bu mojaro birinchi navbatda Yaponiya iqtisodiyoti uchun katta xavf ekanini aytmoqda. Ammo uzoq davom etuvchi keskinlik Xitoyga ham arzonga tushmaydi.

Oʻzaro bogʻliq savdo

  • Yaponiya YaIMi — 4 trln dollar atrofida.
  • Xitoy esa jahondagi ikkinchi eng yirik iqtisod.

Ikki davlat savdosi 2024 yilda 300 mlrd dollardan oshgan, 2025 yil dekabriga kelib 310–320 mlrd dollarga yetdi. Jahonda bunday darajada oʻzaro bogʻliq boʻlgan iqtisodiy sheriklar juda kam.

Yaponiya eksportining 20%i Xitoyga toʻgʻri keladi. Bu tarmoqlarda eng katta xatar paydo boʻladi:

  • avtomobilsozlik (Toyota, Honda),
  • elektronika (Sony),
  • sanoat uskunalari,
  • yarimoʻtkazgichlar.

Savdoni cheklash Yaponiya iqtisodiyotiga ogʻir zarba berishi shubhasiz.

 

Ijtimoiy oqibatlar

Eksport pasaysa:

  • mehnat bozorida katta bosim paydo boʻladi,
  • ishsizlik 8%gacha oʻsishi mumkin,
  • ommaviy ishdan boʻshatish va ijtimoiy beqarorlik xavfi kuchayadi.

Ekspertlar fikricha, jiddiy iqtisodiy inqiroz yuz bersa, Yaponiya “boy mamlakat” maqomini yoʻqotishi va tiklanishga oʻn yillab vaqt kerak boʻladi.

 

Turizm va madaniyatga zarba

Mojaro avvalidayoq Xitoy Yaponiyaga sayohatni cheklab, turizm sektoriga katta zarba berdi.

  • Tokio ehtimolan 11,5 mlrd dollar yoʻqotadi.
  • 30% xitoylik turistlar safari bekor qilindi.
  • Yil yakuniga qadar zarar 500 mln — 1,2 mlrd dollar oraligʻida boʻlishi mumkin.

Shu bilan birga, Xitoyda yapon konserti va filmlari taqiqlandi.

 

Xitoyning bosim vositalari

Pekin qoʻllashi mumkin boʻlgan iqtisodiy bosim instrumentlari:

  • investitsiya cheklovlari,
  • qoʻshimcha bojlar,
  • antimonopol tekshiruvlar,
  • eng kuchli vosita: kamyob metalllar eksportini cheklash.

Yaponiyaning yuqori texnologiya sohalari (elektromobillar, elektronika, mudofaa sanoati) ushbu minerallarga qattiq bogʻliq.

 

Geosiyosiy omillar

Yaponiyaning 90% energiyasi va xom ashyosi dengiz orqali keladi. Xitoy harbiy kuchlari bu yoʻllarga tahdid qilsa, Yaponiya iqtisodiyoti falaj boʻlishi mumkin.

Yaponiya ham mintaqa dengiz yoʻllariga taʼsir oʻtkazishga urinishi mumkin, ammo amalda bu yoʻllar boshqa davlatlar yurisdiksiyasida. Xitoy esa quruqlikdagi alternativ transport yoʻllariga ega (Rossiya, Markaziy Osiyo orqali).

Munosabatlar “sovuq siyosat, issiq iqtisodiyot” bosqichidan
“sovuq siyosat, yanada sovuq iqtisodiyot” holatiga oʻtmoqda.

 

Xulosa: siyosiy ziddiyatlar ortidagi iqtisodiy mantiq

Xitoy ham, Yaponiya ham global iqtisodiyotga chambarchas bogʻlangan. Mojaro har ikkisi uchun ham katta iqtisodiy xavf tugʻdiradi. Shundan kelib chiqib, mutaxassislar:

  •  konfrontatsiya emas, muzokara va hamkorlik ikkala davlat uchun ratsional yoʻl,
  • keskinlik ortishi esa jahon iqtisodiyotiga ham keng koʻlamli taʼsir koʻrsatishini taʼkidlamoqda.

    Muallif: Aziz SOLIYeV

Jahon

11.12.2025, 19:14

Ulashish:

Mavzuga oid yangiliklar

Xitoy Tayvan böğozida ikki kunlik öquv-jangovar maşğulotlarni boşladi

Fujyan provinsiyasidagi maşğulotlar AQŞ Davlat kotibi Marko Rubio va Xitoy taşqi işlar vaziri Van I Tayvan masalasini muhokama qilganidan bir kun ötib boşlandi.

Siyosat

24.07.2026, 15:03

Xitoy Tinch okeaniga ballistik raketa uchirdi

Sinov tariqasida uchirilgan bu raketa Xitoy qirg‘oqlaridan turib AQSHga yetib bora oladi. 

Jahon

07.07.2026, 11:10

“Butun Livan yonishi, minglab livanlik onalar yig‘lashi kerak” — Itamar Ben Gvir

Isroil Mudofaa Armiyasi 4 nafar askar halok bo‘lgani haqida xabar berganidan so‘ng Milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben Gvir keskin bayonot berdi. Ushbu hodisalar AQSH va Eron tinchlik kelishuviga erishishi fonida yuz bermoqda.

Jahon

19.06.2026, 15:12

Xitoy Tayvanga tashrif buyurganlarga sanksiya qo‘llayapti

Pekin Yangi Zelandiyaning to‘rt nafar qonunchisiga Tayvanga tashrif buyurgani sababli Xitoyga kirishni taqiqladi. Pekin xorijlik qonunchilarning orolga tashrifini Xitoy suverenitetiga qarshi harakat sifatida baholamoqda.

Siyosat

04.06.2026, 15:41

“Tramp bilan gaplashishdan mamnun bo‘laman” –Tayvan prezidenti

Oq uy Tayvanga qurol-yarog‘ sotish masalasini ko‘rib chiqayotgan bir paytda, chorshanba kuni Tramp jurnalistlarga Tayvan prezidenti Lay Ching-te bilan gaplashishini ma’lum qildi.

Jahon

21.05.2026, 14:01

Gʻazo sektori markazida Isroil havo hujumi oqibatida ikki shifokor halok boʻldi / foto: Al Jazeera /

Gʻazo sektori markazida Isroil havo hujumi oqibatida ikki shifokor halok boʻldi

Isroilning Gʻazo sektori markazidagi Dayr al-Bala shahriga uyushtirgan havo hujumi oqibatida ikki shifokor halok boʻldi, deb xabar berdi Falastin rasmiy axborot agentligi WAFA.

Jahon

13.05.2024, 10:05

ARXIV

SANAGA O'TISH

Barcha arxivni ko'rsatish →

So'nggi yangiliklar

Tramp benzin qimmatlashishidan ogohlantirdi, Eron esa murosasiz pozitsiyada

Eron AQShni mag‘lubiyatni tan olishga chaqirdi. Tramp esa Tehronni “o‘ta yovuz” deb atab, amerikaliklarni yoqilg‘i narxi ko‘tarilishiga tayyor turishga undadi.

Siyosat

15.08.2026, 12:13

O'zbekistonga qayerdan köproq pul yuborilyapti?

2026-yilning birinçi yarim yilligida horijdan O'zbekistonga kelib tuşgan pul ötkazmalari 9,3 milliard dollarga yetdi.

Iqtisodiyot

14.08.2026, 16:32

Rossiya Ukraina temiryo‘l va port inshootlariga, Ukraina esa Rossiya neft markazi va omboriga hujum qildi

Moskvadagi barcha aeroportlarda parvozlar vaqtincha cheklangan. Mintaqaviy xatar ortgani uchun Latviya va Finlandiya ham xavfsizlik choralarini kuchaytirdi.

Jahon

14.08.2026, 16:02

O‘zbekistonga elektromobil importi hajmi 2,6 baravarga ko‘paydi

Mahsulot yetkazib berishning asosiy hajmi Xitoy hissasiga to‘g‘ri keldi — 37 ming 560 ta elektromobil.

Iqtisodiyot

14.08.2026, 14:14

Qamchi prezident bo‘lardi, men nafaqaga chiqardim — Sadir Japarov

Qirg‘iziston prezidenti Japarov 2027-yilda hokimiyatni Tashiyevga topshirishni rejalashtirganini, biroq keyin fikridan qaytganini aytdi.

Siyosat

14.08.2026, 11:49

Putin Yaponiya da’vo qiladigan orolga tashrif buyurdi. Tokio bundan norozi

Ikkinchi jahon urushida Moskva tomonidan egallab olingan Kuril orollariga Tokio haliyam da’vo qiladi. 

Siyosat

13.08.2026, 17:04

Green Card olish uçun 1000 dan ortiq soxta nikoh tuzilgan

AQŞ Adliya vazirligi mamlakat tarixidagi eng yirik nikoh firibgarligi işlaridan birini foş etdi. Maʼlum qilinişiça, 10 yil davomida Green Card olish maqsadida 1000 dan ortiq soxta nikoh tuzilgan.

Siyosat

13.08.2026, 14:21

AQSH bilan vaqtinchalik kelishuvni qayta tiklash bo‘yicha hech qanday siljish yo‘q — Eron rasmiysi

Iyun oyida tuzilgan kelishuvda “barcha jabhalarda harbiy amaliyotlarni tezda batamom to‘xtatish” e’lon qilingan edi, biroq u ko‘p o‘tmay barbod bo‘ldi.

Siyosat

13.08.2026, 13:37

Milliy alifboda [ŋ] tovushi uchun alohida harf kerak(mi?)

O‘zbek tilining sh va ch digraflari bir belgiga aylantirilgan bir paytda, mayin burun undoshlaridan bo‘lmish [ŋ] tovushi nima uchun alohida harfsiz, ikki belgili birikma holatida qolib ketdi? Filologiya fanlari doktori, professor Baxtiyor Mengliyev “ng” birikmasidan voz kechish o‘rniga, [ŋ] tovushi uchun alohida harf joriy etish kerakligini ilgari surmoqda.

Fan-texnologiya

13.08.2026, 10:37

Eski yoki yirtilgan dollar banknotasini nima qiliş kerak?

Eski yoki yirtilgan dollar banknotangiz bor, lekin uni nima qilişni bilmayapsizmi? Dollarni axlatga ulöqtirişga şoşilmang.

Iqtisodiyot

13.08.2026, 09:57

Ukraina AQŞ iltimosiga köra Rossiya portidan foydalanayotgan tankerlarga hujumlarni töxtatdi

Qora dengizdagi dron hujumlari kompaniyalari savdosiga ta’sir körsatdi. Qozoğistonda iyul oyida neft qazib oliş iyun oyiga nisbatan 14 foizga kamaygan.

Jahon

12.08.2026, 10:47

Şimoliy Koreya xakerlari hujumlarda sun’iy intellektdan foydalanmoqda

Şimoliy Koreya razvedka xizmatlariga aloqador "Kimsuky" xakerlik guruhi fişing hujumlarida sun’iy intellekt yordamida yaratilgan hujjatlardan foydalanmoqda.

Jahon

11.08.2026, 13:53

Mehmonxonalarda o‘zbek nonushtasi uchun yangi mezonlar joriy etiladi

Turizm qömitasi tomonidan “Joylaştiriş vositalarida özbek nonuştasini taqdim etiş böyiça qöllanma” işlab çiqildi.

Madaniy

11.08.2026, 12:37

Özbekistonga yanvar-iyun oylarida 21 042 nafar çet ellik öqiş uçun kelgan

Ular orasida AQŞ, Xitoy, Koreya Respublikasi kabi davlatlarning ham fuqarolari bor.

Ta'lim

10.08.2026, 11:47

Netanyahu Tramp taklif qilgan Ğazo rejasini rad etdi

Netanyaxu örtalarida kelişmovçiliklar kuçayib borayotgan Trampni “Oq uydagi eng buyuk döstimiz” deb atadi, şu bilan birga unga qarşi çiqişga tayyorligini ham oçiq aytdi.

Siyosat

10.08.2026, 11:14

Rossiyaning oxirgi zarbalari oqibatida Kiyevda uç kişi halok böldi

Kiyevda ballistik raketalar qöllanilişi xavfi tufayli aholi boşpanalarga yaşirinişga çaqirildi.

Jahon

08.08.2026, 12:23

30 yildan ortiq xizmat qilgan harbiylar pensiyasi oşiriladi

Bu faqat kelgusida pensiyaga çiqadigan harbiy xizmatçilarga emas, balki bugungi kunda pensiya olayotgan, kalendar hisobida 30 yildan ortiq xizmat qilganlarga ham tatbiq etiladi.

Oʻzbekiston

08.08.2026, 11:35

Endi I va II guruh nogironlik pensiyasi proaktiv qayta hisoblanadi

Fuqaroga I yoki II guruh nogironligi belgilansa, unga nogironlik pensiyasi fuqaroning alohida murojaatisiz, proaktiv ravişda tayinlanadi.

Oʻzbekiston

08.08.2026, 11:15

Pokiston, Saudiya Arabistoni va Turkiya qöşma mudofaa bitimini imzoladi

Kelishuvga köra, uç davlatdan biriga qarşi amalga oşirilgan qurolli hujum uçala davlatga qarşi hujum sifatida baholanadi.

Siyosat

08.08.2026, 10:46

Sun’iy intellekt yordamida ilk bor tabiatda uçramaydigan viruslar yaratildi

Amerikalik tadqiqotçilar sun’iy intellektdan foydalanib 16 ta virus yaratdi. Bu kaşfiyot yangi yutuqlarga umid uyğotiş bilan birga, undan notöğri maqsadda foydalaniliş borasidagi xavotirlarni ham kuçaytirmoqda.

Fan-texnologiya

07.08.2026, 12:10

ARXIV

SANAGA O'TISH

Barcha arxivni ko'rsatish →