Яқин Шарқда сув ресурслари тақсимоти, геосиёсий зиддиятлар ва озиқ-овқат хавфсизлиги

Сув ресурслари тақсимотидаги тенгсизлик ва геосиёсий зиддиятлар

Нил ҳавзаси – Миср ва Эфиопия можароси

Нил дарёси ҳавзаси 11 давлат ҳудудини қамраб олади, аммо унинг сувидан энг кўп фойдаланувчи Миср ҳисобланади (йиллик сув истеъмолининг 90%). 2011 йилдан бери Эфиопияда қурилаётган Буюк Эфиопия Ренессанс тўғони (ГЕРД) Мисрда хавфсизлик таҳдидини келтириб чиқарди. Мисрнинг позицияси: тўғон Нилнинг паст оқимидаги сув оқимини камайтириб, қишлоқ хўжалигини инқирозга олиб келиши мумкин. Бу келишмовчилик 2020 йилларда халқаро воситачиликни талаб қилган асосий геосиёсий можаро бўлиб қолмоқда.

Евфрат ва Дажла – Туркия, Сурия ва Ироқ ўртасидаги кескинлик

Туркия “GAP” (Жануби-Шарқий Анадолини ривожлантириш лойиҳаси) доирасида 22 та тўғон қуриб, сувни катта миқдорда тўплади. Натижада Сурияга оқиб келадиган Евфрат суви 40%, Ироққа эса 50% га камайди. Ироқнинг қишлоқ хўжалиги ҳудудлари қуриб, ичимлик суви инқирози юзага келди. Бу жараён Сурия фуқаролар уруши даврида яна-да кескинлашди, чунки сув стратегик ресурс сифатида сиёсий назорат воситасига айланди.

Исроил, Фаластин ва Иордания ўртасидаги сув баҳслари

Иордан дарёси ва ғарбий қирғоқ ер ости сув ҳавзалари минтақанинг асосий манбалари. Исроил бу ресурсларнинг 80% дан ортиғини назорат қилади, Фаластин эса сув танқислиги сабабли қишлоқ хўжалиги ривожланишида катта чекловларга дуч келмоқда. Сув бўйича тенгсизлик сиёсий можароларни янада чуқурлаштиради ва тинчлик жараёнларига тўсиқ бўлиб қолмоқда.

Яқин Шарқда сув бўйича музокаралар ва уларнинг самарадорлиги

Исроил–Иордания сув келишуви (1994)

Иордания ва Исроил ўртасидаги тинчлик шартномасида сув бўйича ҳамкорлик бўлими мавжуд. Келишув натижасида Иордания Исроилдан йилига қўшимча 50 млн куб метр сув олади. Бу минтақадаги кам сонли муваффақиятли сув битимларидан биридир.

Нил бўйича уч томонлама музокаралар

Миср, Судан ва Эфиопия ўртасида уч томонлама келишув бўйича Африка Иттифоқи воситачилигида музокаралар олиб борилмоқда. Агар бу келишув амалга ошса, Нил бўйича можароларни ҳуқуқий асосда тартибга солиш имконияти пайдо бўлади.

Кўрфаз давлатларининг технологик ечимлари

Саудия Арабистони, Қувайт ва БАА денгиз сувини тозалаш (десалинизатсия) технологияларига энг йирик сармоя киритаётган давлатлар. Ушбу қўшма лойиҳалар сув таъминоти муаммосини юмшатиб, келажакдаги зиддиятларни камайтиришга хизмат қилмоқда.

Озиқ-овқат хавфсизлиги ва сув таъминоти ўртасидаги боғлиқлик

Сурия

2006–2010 йилларда Сурияда юз берган кучли қурғоқчилик 1,3 млн аҳолининг қишлоқ жойлардан шаҳарлар томон миграциясига олиб келди. Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг кескин пасайиши иқтисодий инқирозни кучайтириб, кейинчалик ижтимоий норозиликларни оширди. Кўплаб тадқиқотчилар бу омилни фуқаролар уруши бошланишидаги иқтисодий сабаб сифатида қайд этади.

Саудия Арабистони

1980-1990 йилларда Саудия ички буғдой ишлаб чиқаришга эътибор қаратиб, ер ости сувларини тезда тугатди. Ҳозирги кунда давлат озиқ-овқатнинг 80% ни импорт қилмоқда. Глобал бозорлардаги нархларнинг ўзгариши Саудия иқтисодий хавфсизлигига бевосита таъсир қиладиган омилга айланган.

Яман

Яман дунёдаги энг тез қурийдиган ер ости сув ҳавзаларига эга. Сув етишмовчилиги туфайли 90% қишлоқ хўжалиги ерлари қисқариб кетди. Натижада озиқ-овқат танқислиги ва ижтимоий беқарорлик кучайиб, сиёсий инқироз янада оғирлашди.

Яқин Шарқ ва Жаҳон сиёсатининг долзарб масалалари бўйича эксперт, сиёсатшунос Фарход Каримов