Атом бомбаси яралиш тарихи

Охирги жаҳон уруши атом қуроли яратилишига туртки бўлди ва айнан шу қурол иккинчи жаҳон урушига якун ясади. Бироқ натижада инсоният қўлида мислсиз вайронкор куч пайдо бўлди.

Атом қуролининг илмий пойдевори

Атом ҳақидаги ғоя илдизи қадимга бориб тақалади. Милоддан аввалги V асрда юнон файласуфи Демокрит модда атомлардан ташкил топганини таъкидлаган.

XIX аср бошларида инглиз кимёгари Жон Далтон атом назариясини илмий шаклда баён қилди. Кейинчалик 1897 йилда Жозеф Томсон электронни кашф этиб, атом бўлинмас эмаслигини исботлади.

1911 йилда Эрнест Резерфорд атом ядроси мавжудлигини аниқлади. Шу билан бир вақтда радиоактивлик ҳам ўрганилди:

• Анри Беккерель — радиоактивликни кашф қилди
• Мария Кюри ва Пьер Кюри — радий ва полонийни аниқлади

1938 йилда Отто Ҳан уран ядроси бўлинишини кашф қилди. Бу жараён — ядро бўлиниши — улкан энергия ажралиб чиқишини кўрсатди.

Бу ерда Алберт Эйнштейннинг машҳур E = mc² формуласи ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. У модданинг кичик қисми ҳам улкан энергияга айланишини назарий жиҳатдан асослаб берди.

“Manhattan” лойиҳаси

1939 йилда Алберт Эйнштейн АҚШ президенти Франклин Рузвелтга хат ёзиб, Германия атом қуроли устида иш олиб бораётганини маълум қилди.

Шундан сўнг 1942 йилда махфий “Manhattan” лойиҳаси бошланди. Лойиҳани Роберт Оппенгеймер бошқарди.

1945 йил 16 июль куни Ню-Мексикода илк атом синови — “Trinity” амалга оширилди. “Gadget” деб номланган бомба портлатилди ва:

• улкан ёруғлик чақнаши
• кучли иссиқлик тўлқини
• зарба тўлқини кузатилди. Портлаш тахминан 20 килотон энергияга тенг эди.

Оппенгеймер кейинчалик: “Энди мен дунёни вайрон қилувчи ўлимга айландим” деган.

Хиросима ва Нагасаки

1945 йил 6 август куни АҚШ Хиросима шаҳрига “Little Boy” атом бомбасини ташлади:

• 70 000 киши дарҳол ҳалок бўлди
• йил охиригача 130 000 дан зиёд қурбон

9 август куни Нагасаки шаҳрига “Fat Man” бомбаси ташланди:

• 40 000 киши дарҳол ҳалок
• кейинчалик яна ўн минглаб одам вафот этди

Бу воқеалардан сўнг 1945 йил 2 сентябрда Япония таслим бўлди.

Нега Германия атом бомбасини ярата олмади?

Германияда кучли илмий база бўлганига қарамасдан, улар муваффақиятга эриша олмади. Сабаблар:

• олимларнинг мамлакатни тарк этиши
• нотўғри ҳисоб-китоблар
• техник қийинчиликлар

Физик Вернер Гейзенберг эса буни ахлоқий қарор билан изоҳлаган.

Атом бомбаси инсоният тарихида янги даврни бошлаб берди. Илм-фан тараққиёти инсонга беқиёс имкониятлар берди, аммо бу имкониятлар вайронкор кучга ҳам айланиши мумкинлигини кўрсатди.

Ядро қуроли — инсон яратган энг даҳшатли қуроллардан бири бўлиб, у келажак урушларининг қанчалик хавфли бўлиши мумкинлигини англатади.

Муаллиф: Исомиддин ЖУМАНАЗАРОВ