Хитойнинг сунъий интеллект дастурлари цензура босими остидами?

Бу ҳолат цензура мавжудлигидан далолат бериши мумкин.

PNAS Nexus журналида эълон қилинган тадқиқотда Хитойнинг BaiChuan, DeepSeek ва ChatGLM каби етакчи чат-ботларининг давлат сиёсатига оид 100 дан ортиқ саволга берган жавоблари бошқа мамлакатлар ишлаб чиққан моделлар билан таққосланган.

Тадқиқотчиларга кўра, чат-ботнинг жавоб беришдан бош тортиши ёки нотўғри ахборот тақдим этиши цензурадан дарак беради. Масалан, Тайван мақоми, этник озчиликлар ёки таниқли демократик фаоллар ҳақидаги саволларга Хитой моделлари ё жавоб беришдан қочган, ёки ҳукуматнинг расмий позициясини такрорлаган.

Бундай ҳолатларда жавоблар қисқароқ, баъзан хатолар билан берилган, айрим асосий маълумотлар эса чиқариб ташланган ёки саволнинг ўзи шубҳа остига олинган.

Тадқиқот муаллифлари Хитой яратган катта тил моделларига (LLM) қўлланадиган цензура фойдаланувчиларнинг ахборот олиши ва цензурани англашига қандай таъсир кўрсатишини ўрганиш муҳимлигини таъкидлаган. Шунингдек, Хитой АҚШдан ташқари сунъий интеллект соҳасида етакчи дастурлар ярата олаётган кам сонли давлатлардан бири экани қайд этилган.

Таҳлилларга кўра, BaiChuan ва ChatGLM моделларида ноаниқлик даражаси 8 фоизни ташкил этган. DeepSeek моделида эса бу кўрсаткич 22 фоизга етган бўлиб, бошқа давлатлар моделлари учун қабул қилинган 10 фоизлик чегарадан анча юқори.

Масалан, интернет цензураси ҳақидаги саволга жавобда “Буюк Хитой хавфсизлик девори” (Great Firewall) тизими тилга олинмаган. Ушбу тизим Хитойда интернет контентини давлат назорати ва фильтрацияси орқали чеклаш механизми сифатида таърифланади. Масалан, унинг доирасида Google, Facebook ва Yahoo каби қатор хорижий сайтлар блокланган.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, бундай цензурани аниқлаш қийин, чунки чат-ботлар кўпинча узр сўраш ёки умумий изоҳ бериш орқали тўғридан-тўғри жавобдан қочади.

2023 йилда Хитойда сунъий интеллектга оид янги қонунлар кучга кирди. Унга кўра, СИ билан ишловчи компаниялар “асосий социалистик қадриятлар”га риоя қилиши, миллий суверенитетга путур етказувчи ёки давлат тузумини ағдаришга чақирувчи контент яратмаслиги шарт. Ижтимоий таъсир кўрсатиш имконига эга платформалар хавфсизлик текширувидан ўтиши ва алгоритмлари ҳақидаги маълумотларни давлат органларига тақдим этиши лозим.

Айни пайтда, тадқиқотчилар фарқлар фақат давлат босими билан изоҳланмаслигини ҳам қайд этади. Чунки Хитой моделлари мамлакатнинг маданий, ижтимоий ва лингвистик хусусиятларини акс эттирувчи маълумотлар базаси асосида яратилиши мумкин. 

Бошқа давлатларда ишлаб чиқилган СИ дастурлари эса бундай маълумотлардан фойдаланмаслиги мумкин.

Муаллиф: Исомиддин Жуманазаров