Умид ва хавф ўртасида: Туркияда бедарак йўқолаётган Марказий Осиё аёллари

Ҳужжатсизлик эса уларни ҳуқуқий ҳимоядан маҳрум қилиб, иш берувчилар томонидан эксплуатация, зўравонлик ва турли тазйиқларга дучор этмоқда. Бедарак йўқолиш, одам савдоси ва қотиллик билан боғлиқ ҳолатларнинг аксарияти эса охиригача очилмай қолмоқда.

2026 йил бошида Истанбулда Ўзбекистон фуқаролари Дурдона Ҳакимова ва Сайёра Эргашеванинг жасадлари чиқинди контейнерларидан бошсиз ҳолда топилиши Туркия жамоатчилигида катта резонанс уйғотди.

Мамлакат бўйлаб ўтказилган намойишларда аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ташкилотлар муҳожир аёллар хавфсизлигини таъминлашни талаб қилди. Бироқ бу фожиали воқеалардан кейин ҳам жиноятлар тўхтамади. Орадан кўп ўтмай, 2 март куни икки ой аввал бедарак йўқолган яна бир аёлнинг жасади Баликесир вилоятидаги ўрмондан топилди.

Туркияда аёлларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари ҳамон юқори даражада қолмоқда. Мустақил ижтимоий-сиёсий тадқиқотлар маркази маълумотларига кўра, 2025 йилда 420 нафар аёл қотиллик қурбони бўлган, яна 508 нафар аёл эса шубҳали ҳолатларда вафот этган.

Имкониятдан заифликка

Узоқ йиллар давомида Россия Марказий Осиё мамлакатлари фуқаролари учун асосий меҳнат миграцияси йўналиши ҳисобланиб келган. Бироқ 2014 йилдан кейинги иқтисодий ўзгаришлар ортидан Туркия визасиз режим, нисбатан енгил талаблар ва маданий яқинлик туфайли муҳожирлар учун жозибадор манзилга айланди. Айниқса, энага ва уй хизматчиси сифатида ишлаш учун келувчи аёллар сони кескин ошди.

Бироқ 2022 йилдан бошлаб иқтисодий қийинчиликлар ва иммиграцияга қарши кайфиятнинг кучайиши ортидан Туркия расмийлари миграция қоидаларини сезиларли даражада қаттиқлаштирди. Ноқонуний меҳнатга қарши кураш кучайтирилди, виза ҳамда яшаш учун рухсатнома олиш тартиби мураккаблашди.

Қирғизистоннинг Истанбулдаги консули Арслан Токобаев «Озодлик» радиосига берган интервьюсида шундай дейди:

«2024 йилда тахминан 4700 нафар Қирғизистон фуқароси депортация қилинди. 2025 йил статистикаси ҳали якуний эмас, аммо бу рақамлар сезиларли даражада камаймаган. Қонунлар қаттиқлашгани сабабли минглаб одамлар яширинча ишлашга мажбур бўлмоқда. Бу эса мигрантларни ҳуқуқий ҳимоясиз қолдирмоқда.»

Яшаган, ишлаган, вафот этган

Айжаркин (хавфсизлик нуқтаи назаридан исми ўзгартирилган) ва унинг онаси кўп йиллар Туркияда ҳужжатсиз яшаб, меҳнат қилган Қирғизистон фуқаролари эди.

«Визамиз бўлмагани учун онам билан етти йил давомида Туркияда ноқонуний яшадик. Бу вақт ичида на виза ололдик, на ватанимизга қайта олдик», – дейди у.

2023 йилда унинг онаси бедарак йўқолади.

«Онам бир ҳафта давомида қўнғироқларимга жавоб бермагач, полицияга мурожаат қилдим. Аммо хорижликларга нисбатан етарли эътибор қаратилмади. Аризамдан кейин ҳам ҳеч ким уни излашга жиддий киришмади», — дейди Айжаркин.

Орадан вақт ўтиб, юзлаб кузатув камералари ёзувлари ва гувоҳлар кўрсатмалари асосида аёл охирги марта Анталия вилоятининг Серик туманидаги бир уйда бўлгани аниқланди. Кейинчалик унинг жасади шу уй яқинидан топилди. 

Гувоҳларнинг айтишича, аёл ўзини ёмон ҳис қилиб, бош оғриғидан шикоят қилган ва кўп ўтмай вафот этган. Шундан сўнг унинг жасади яшириш мақсадида кўмиб юборилган. Ушбу иш бўйича гумонланувчи икки йилга озодликдан маҳрум этилди.

«Агар улар онамга ўз вақтида тез ёрдам чақирганида, у тирик қолиши мумкин эди. Аммо улар жиноятни яшириш учун уни кўмиб юборишди», — дейди марҳуманинг қизи.

Тузоққа тушиб қолманг

Туркиялик адвокат Халифнинг таъкидлашича, ҳужжатсиз муҳожир аёллар энг кўп уй хизмати соҳасида эксплуатацияга учрайди.

«Ишдан кетмоқчи бўлсангиз, "ҳужжатингиз йўқ, полицияга топширамиз", деб қўрқитишади. Шунинг учун кўпчилик арзимаган маошга ҳам ишлашга мажбур бўлади. Айримлар эса ойлаб умуман ҳақ олмайди», — дейди у.

Кўринмас қурбонлар

Туркиядаги Марказий Осиёлик муҳожир аёллар дуч келаётган фожиалар иқтисодий эҳтиёж, ҳуқуқий ҳимоясизлик ва миграция сиёсати қаттиқлашувининг кесишган нуқтасида юзага келмоқда.

Россиядаги иқтисодий инқироздан кейин Туркия кўплаб муҳожирлар учун имкониятлар мамлакатига айланган бўлса, кейинги йиллардаги чекловлар минглаб аёлларни ҳужжатсиз меҳнат қилишга мажбур қилди. Бу эса уларни меҳнат эксплуатацияси, жисмоний ва жинсий зўравонлик, ҳатто қотиллик хавфига юзма-юз қолдирмоқда.

Истанбул ва Баликесирда содир бўлган қотилликлар, шунингдек, шубҳали ўлимлар статистикаси муаммонинг тизимли тус олганини кўрсатади. Энг ачинарлиси, фуқаролик жамияти заифлиги ва расмий идораларнинг етарли эътибор бермаётгани сабабли кўплаб қурбонларнинг тақдири жамоатчиликка номаълумлигича қолмоқда. 

Бундай ҳолатларда адолат қарор топиши кўпинча давлат механизмларига эмас, балки яқинлари ва ҳуқуқ ҳимоячилари қатъиятига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова