Amudaryo 65% gacha qisqaradi: Markaziy Osiyoda suv tanqisligi keskin oshmoqda

Prognozlarga ko‘ra, 2026-yilning yozi suv tanqisligi borasida Markaziy Osiyo uchun o‘ta muhim davr bo‘lib, Mintaqa vegetatsiya mavsumiga o‘zining asosiy daryo havzalari – Amudaryo va Sirdaryoda o‘tgan yillarga nisbatan ancha kam suv bilan qadam qo‘ymoqda.

Qozog‘iston

Qozog‘istonning janubiy viloyatlari – Qizilo‘rda, Turkiston va Jambil – allaqachon suv tanqisligi bosqichiga kirgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, sug‘orish uchun suv taqchilligi 1 milliard kub metrga yetishi mumkin.

Sirdaryo havzasidagi suv oqimi me’yordan 3,2 milliard kub metrga kamayishi kutilyapti. Vegetatsiya davriga qadar esa umumiy suv hajmi taxminan bor-yo‘g‘i 1–2 milliard kub metrni tashkil etadi, bu esa ehtiyojdan ancha pastdir. 

Mintaqadagi asosiy suv saqlash inshooti bo‘lgan Shardara suv ombori hozirda o‘zining loyihaviy imkoniyatining sal kam yarmigagina to‘lgan.

O‘zbekiston

Aholi zichligi va yirik qishloq xo‘jaligi sektori tufayli O‘zbekiston yanada murakkab vaziyatga duch kelmoqda.

Prognozlarga ko‘ra, joriy yilda Amudaryo oqimi me’yordan 65 foizigacha kamayadi.

Toshkent kanallarni rekonstruksiya qilishga sarmoyalarni tezlashtirmoqda, chunki yetkazish paytidagi suv yo‘qotishlari 40 foizgacha bo‘ladi.

Bunday sharoitda daryo yuqori va quyi oqimidagi davlatlar o‘rtasida ziddiyatlar yanada keskinlashishi mumkin.

Qirg‘iziston

Qirg‘iziston energetika xavfsizligi va quyi oqimdagi qo‘shnilari oldidagi majburiyatlari o‘rtasida qiyin tanlovga duch kelmoqda.

To‘qtag‘ul suv omborida suv to‘planish darajasining pastligi gidroenergiya ishlab chiqarishni cheklab, qishda energiya taqchilligiga va yozda — aynan Qozog‘iston va O‘zbekistonga sug‘orish uchun suv zarur bo‘lgan paytda — suv chiqarish hajmining kamayishiga sabab bo‘lmoqda.

Tojikiston

Tojikiston ham Amudaryo havzasida jiddiy qiyinchilikka duch kelmoqda. Suv omboridagi suv sathi avvalgi me’yorlardan bir necha metr past bo‘lgani sababli, Norak gidroelektr stansiyasi qat’iy tejamkorlik tamoyillari asosida ishlamoqda.

Dushanbe uchun Rog‘un loyihasini amalga oshirish ustuvor vazifaga aylanyapti, bu esa quyi oqimdagi davlatlarda haqli xavotir uyg‘otadi.

Turkmaniston

Turkmaniston 2026-yilda keskin suv tanqisligi bilan to‘qnash keladi. Axal va Mari viloyatlarida yaylovlarning degradatsiyasi va sug‘orishning cheklanganligi chorva mollari sonini va g‘alla hosildorligini kamaytiradi.

Qo‘shtepa kanali – beqarorlashtiruvchi omil

2026-yilning yoziga kelib, Qo‘shtepa kanalining Amudaryo havzasiga ta’siri yaqqol sezila boshlaydi. Betartib suv olinishi quyi oqimni 15–25 foizga kamaytirishi mumkin.

Afg‘onistonning suv taqsimoti bo‘yicha mintaqaviy kelishuvlarda ishtirok etmasligi amaldagi mexanizmlar bilan hal etib bo‘lmaydigan huquqiy bo‘shliqni yuzaga keltirmoqda.

Natijada Markaziy Osiyo asosan reaktiv bo‘lgan hamda sovet davri normalariga asoslangan an’anaviy suv boshqaruv tizimlari endi samara bermaydigan davrga yaqinlashmoqda.

Shu bois yagona suv-energetika strategiyasini yaratish hayotiy zaruratdir.

Orol inqirozi

2025-yilda Orolbo‘yi mintaqasiga 975 million kub metr suv kelishi prognoz qilingan bo‘lsa-da, Qorateren gidropostida o‘lchangan haqiqiy suv oqimi atigi 589 million kub metrni tashkil etdi, bu kutilganidan 386 million kub metrga kamdir.

Qisman tiklanishga erishayotgani tez-tez e’tirof etiladigan Shimoliy (Kichik) Orol dengizi jiddiy sinovga uchrayapti. Ko‘korol to‘g‘oniga qaramay, yoz chillasida Sirdaryodan kelayotgan suv oqimining 50 m³/s dan ham pasayib ketishi kuchli bug‘lanish o‘rnini qoplay olmayapti.

Ayrim mutaxassislar fikricha, avgust oyiga borib suv sathi 50-70 sm ga pasayadi. Bu esa qirg‘oq chizig‘ining chekinishi va sho‘rlanishning kuchayishiga olib kelib, Sarishig‘anoq qo‘ltig‘idagi baliqchilik xo‘jaligiga xavf tug‘diradi.

2026-yilning yozi noodatiy issiqlikda kechadi, bu esa qurigan dengiz tubidan tuz bo‘ronlari ko‘tarilish ehtimolini oshiradi.

Zaharli tuzlar va pestitsid qoldiqlarini yuzlab kilometrga yoyishga qodir 10-12 ta yirik chang-to‘zon hodisasi yuz berishi xavfi mavjud. Bu nafaqat Qoraqalpog‘iston, balki Xorazm va hatto Tyan-Shan tog‘ etaklariga ham ta’sir etadi.

Orolbo‘yi – sog‘liq uchun xavfli mintaqa

Orolbo‘yi mintaqasida ko‘z va nafas yo‘llari kasalliklari, shuningdek, kamqonlik va saraton kabi xastaliklar ko‘payib bormoqda.

asrning 60-yillaridan beri yurak ishemik kasalligi 18 barobar, pnevmoniya 19 barobar, surunkali bronxit esa 30 barobar ortgan.

Ichimlik suvi sifatining yomonligi Qoraqalpog‘istonning qishloq hududlarida buyrak-tosh kasalligining 4,2 barobar ko‘payishiga olib keldi.

Tadqiqotchilarning fikricha, bolalardagi respirator kasalliklarning 46,4 foizi va kattalardagi xastaliklarning 38,9 foizi chang bo‘ronlari natijasida havoning sulfatlar bilan ifloslanishiga bog‘liqdir.

Orol dengizining qurigan tubini o‘rmonzorga aylantirish oqibatlarni yumshatishga qaratilgan asosiy chora bo‘lib, 2026-yil o‘rtalariga borib Qozog‘iston va O‘zbekistonda ekilgan saksovul va boshqa sho‘rga chidamli o‘simliklar 1,7–2 million gektar maydonni egallashi kutilmoqda.

Bundan tashqari, Qozog‘iston Ekologiya va tabiiy resurslar vazirligi dengiz tubida yillik quvvati 1,5 million tup ko‘chatga teng bo‘lgan o‘rmon xo‘jaligi pitomnigini barpo etmoqda.

Bu “yashil qalqonlar” qum va tuz ko‘chishining oldini olishga yordam beradi, biroq ularning omon qolishi yerosti suvlari sathiga bog‘liq, bu sath esa pasayib bormoqda. 

Suv diplomatiyasi

2025–2026-yillar pragmatik mintaqaviy hamkorlikka o‘tish bilan ham ahamiyatli. Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston suv-energetika almashinuvi to‘g‘risida kelishuvlar imzoladi. Unga ko‘ra, vegetatsiya davrida suv oqizish hajmini oshirish evaziga elektr energiyasi yetkazib beriladi.

Parallel ravishda avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy etish bo‘yicha sa’y-harakatlar olib borilmoqda. Qozog‘iston va O‘zbekiston shaffoflikni oshirish hamda suv taqsimoti yuzasidan kelib chiqadigan nizolarni kamaytirish maqsadida Sirdaryo bo‘ylab raqamli hisoblash shoxobchalarini o‘rnatishni boshladi.

Navbatdagi muhim tadbir — 22–24-aprel kunlari Ostona shahrida bo‘lib o‘tadigan Mintaqaviy ekologik sammit (RES).

Uning kun tartibiga Orol dengizi havzasi bo‘yicha qo‘shma dasturlar, Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasini isloh qilish, transchegaraviy suv resurslarini barqaror boshqarish va suv hisobini yuritishning raqamli tizimlarini joriy etish kabi masalalar kiritilgan.

Bundan tashqari, Qosim-Jomart Toqayevning BMT doirasida Xalqaro suv tashkilotini tuzish bo‘yicha taklifida ham ijobiy siljishlar kutilmoqda.

Xalqaro mojarolar va geosiyosat bo‘yicha mutaxassis Timur Serikulining fikricha, 2026-yil yozi Markaziy Osiyo uchun burilish nuqtasiga aylanishi mumkin. Qurg‘oqchilik sikllarining infratuzilma va institutsional kamchiliklar bilan bir paytda kesishishi suvni mintaqaning asosiy xavf omiliga aylantirmoqda.

Asosiy ustuvor yo‘nalishlar sirasiga quyidagilar kiradi:

-      shaffof taqsimot mexanizmlari;

-      raqamli monitoring;

-      infratuzilmani modernizatsiya qilish;

-      uzoq muddatli ekologik va suv-energetika strategiyalarini o‘zaro uyg‘unlashtirish.

Agarda bunday choralar ko‘rilmasa, suv nafaqat tanqis bo‘lib qolishi, balki mintaqada keng ko‘lamli beqarorlik manbasiga ham aylanishi mumkin.

Mualllif: Isomiddin Jumanazarov