Chirchiq va Qoradaryo baliqlaridan mikroplastik topildi

Bu ko‘rsatkich 2016-yilgi namunalarga nisbatan 50 foizga ko‘p — ya'ni muammo yashirincha, lekin tez sur’atda kuchaymoqda. Plastik zarrachalari tanamizga osmondan tushib qolgani yo‘q. Mikroplastik biz iste’mol qilayotgan suv va oziq-ovqat, jumladan, baliqdan ham tanamizga joylashishi mumkin. 

O‘zbekiston va xorijiy olimlar tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot esa buni Chirchiq va Qoradaryo misolida aniq ko‘rsatib berdi.

Chirchiq va Qoradaryodagi baliqlaerning 60,7 foizida mikroplastik bor 

O‘zbekiston daryolaridagi baliqlar organizmida mikroplastik zarrachalari keng tarqalgani aniqlandi. Olimlar o‘rgangan baliqlarning yarmidan ko‘pida plastik tolalar mavjud bo‘lib, yirik baliqlarda ularning miqdori yanada ko‘proq chiqqan.

Tomsk davlat universiteti O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti va Andijon davlat universiteti olimlari tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, Sirdaryoning irmoqlari hisoblangan Chirchiq va Qoradaryosida yashaydigan baliqlarning 60,7 foizi organizmidan mikroplastik zarrachalari topilgan.

Har bir baliq organizmida o‘rtacha 2,61 ta plastik zarrachasi va qariyb 11,5 mikrogramm plastik aniqlangan. Baliqlardan topilgan plastiklarning katta qismi juda ingichka mikrotolalardan iborat bo‘lib, Qoradaryoda aniqlangan zarrachalarning 89,7 foizi, Chirchiqda esa 93 foizi aynan shunday tolalar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Mutaxassislarning ta'kidlashicha, mikroplastik baliqlarga jiddiy zarar yetkazadi. Qattiq tolalar hazm qilish tizimining shilliq qavatini shikastlaydi. 

Bundan tashqari, plastik tarkibidagi zaharli qo‘shimchalar va monomerlar baliqlarning endokrin hamda immun tizimi faoliyatini buzishi mumkin.

Mazkur zararli mexanizm inson organizmi uchun ham xuddi shunday xavf tug‘diradi. Tanasida mikroplastik mavjud bo'lgan baliq iste’mol qilinganda xuddi shu zarrachalar inson tanasiga ham ko‘chib o‘tadi. 

Tanamizdagi “chaqirilmagan mehmon”

Bu muammo faqat daryo baliqlari bilan cheklanmaydi — mikroplastik allaqachon inson organizmining o‘ziga ham kirib ulgurgan:

- Xalqaro tadqiqotchilarning baholashicha, o‘rtacha bir inson haftasiga taxminan 5 gramm (bir bank kartasi og‘irligicha) mikroplastikni ovqat, suv va havo orqali yutishi mumkin, garchi boshqa, ancha ehtiyotkor metodologiya bilan o‘tkazilgan tadqiqotlar bu ko‘rsatkichni ancha kichikroq — haftasiga bir necha mikrogramm darajasida baholaydi. 

- Mikroplastik qon, jigar, buyrak, yo‘ldosh (platsenta) va hatto onaning sut bezlarida ham topilgan — bu muammoning qanchalik keng tarqalganini ko‘rsatadi.

Muammo faqat “daryodagi baliq”da emas, balki kundan kunga ifloslanib, zararlanib borayotgan atrof-muhit va butun oziq-ovqat zanjirida.

Xalqaro tajriba

Dunyoning ko‘plab mamlakatlari mikroplastik muammosiga turli bosqichlarda yondashmoqda:

Yevropa Ittifoqi — 2021-yildan boshlab bir martalik plastik buyumlar (naychalar, plastik idishlar, vatka tayoqchalari)ni taqiqladi, shuningdek, kosmetika mahsulotlaridagi qasddan qo‘shiladigan mikroplastikni (masalan, yuvish vositalaridagi “mikrobidlar”) bosqichma-bosqich chiqarib tashlash dasturini joriy etdi.

Fransiya — 2025-yildan boshlab yangi kir yuvish mashinalarida mikrotolalarni ushlab qoluvchi filtrlarni majburiy o‘rnatishni talab qiladigan qonun qabul qildi, chunki sintetik kiyimlarni yuvish — suvga mikroplastik tushishining asosiy manbalaridan biri.

Janubiy Koreya va Tayvan — kosmetika va gigiena vositalarida plastik mikrobidlardan foydalanishni to‘liq taqiqlagan mamlakatlar qatoriga kiradi.

Indoneziya va Hindiston — daryo va dengizlarga plastik oqizilishining oldini olish uchun “Plastiksiz daryolar” kabi milliy dasturlarni ishga tushirdi, bunda mahalliy hokimiyatlar, NNTlar va ilmiy muassasalar hamkorlikda ishlamoqda.

Buyuk Britaniya va Niderlandiya — to‘qimachilik sanoatida “viskoza” va boshqa yarim sintetik tolalar ishlab chiqarishda chiqindilarni kamaytirishga qaratilgan standartlarni joriy qilmoqda, chunki aynan bunday tolalar suv havzalaridagi plastik ifloslanishining katta qismini tashkil etadi (yuqoridagi tadqiqotda ham viskoza tolalari asosiy manbalardan biri sifatida ko‘rsatilgan).

Ilmiy monitoring tizimlari — ko‘plab mamlakatlarda (AQSh, Germaniya, Xitoy) daryo va ko‘llarda doimiy ravishda mikroplastik darajasini o‘lchab turuvchi milliy monitoring tarmoqlari yaratilgan, bu muammoning ko‘lamini vaqtida aniqlash va chora ko‘rishga yordam beradi.

Davlat va tegishli idoralar nima qilishi kerak?

- Suv havzalarida mikroplastik darajasini muntazam o‘lchab boruvchi milliy monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish;

- Sintetik to‘qimachilik va yuvish vositalari ishlab chiqaruvchilariga nisbatan mikroplastik chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha standartlar joriy etish;

- Chiqindi suvni tozalash inshootlarida mikroplastikni ushlab qoluvchi qo‘shimcha filtrlash bosqichlarini joriy qilish;

- Bir martalik plastik buyumlardan foydalanishni bosqichma-bosqich cheklash. 

Ammo bu choralarning barchasi davlat va yirik tashkilotlar zimmasida deb o‘ylash xato — natija ko‘p jihatdan bizning kundalik odatlarimizga ham bog‘liq. 

“Qo‘limdan nima ham kelardi?” deyishga shoshilmang

Muammo katta ko‘rinsa-da, har birimiz o‘z hissamizni qo‘sha olamiz:

1. Bir martalik plastikdan voz keching — plastik stakan, naycha, polietilen paket o‘rniga qayta ishlatiladigan idishlardan foydalaning. 

2. Plastik idishlarda issiq ovqat yoki ichimlik saqlamang — issiqlik plastikdan zarrachalar ajralishini tezlashtiradi.

 3. Plastik yelim idish (baklashka)dagi suv o‘rniga filtrlangan suvni iste'mol qiling. Aynan plastik idishlardagi suv mikroplastikning eng katta manbalaridan biri hisoblanadi. 

4. Chiqindilarni saralab, qayta ishlashga yoki maxsus belgilangan punktlarga topshiring. Daryo va ariqlarga plastik chiqindi tashlamang — ularning suvlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri suv havzalariga qo‘shiladi. 

5. Kosmetika tarkibini tekshiring — tarkibida “polyethylene” yoki “polypropylene” ko‘rsatilgan yuvish vositalari va skrablaridan qoching. 

6. Jamoat tashabbuslarida qatnashing — daryo va kanal bo‘ylarini tozalash aksiyalariga qo‘shiling, ekologik NNTlarni qo‘llab-quvvatlang. 

7. Xabardorlikni oshiring — oila a'zolari va atrofdagilarga bu muammo haqida gapiring — chunki muammoning yechimi ko‘pchilikning xatti-harakatiga bog‘liq.

Chirchiq va Qoradaryodagi tadqiqot natijalari — bu uzoqdagi mavhum muammo emas, balki bugungi kunda biz iste'mol qiladigan suv va oziq-ovqat bilan bog‘liq real xavf. Davlat darajasidagi choralar bilan bir qatorda, har bir kishining kundalik odatlaridagi kichik o‘zgarishlar ham umumiy natijaga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Maftuna Baxtiyorova