Чирчиқ ва Қорадарё балиқларидан микропластик топилди

Бу кўрсаткич 2016 йилги намуналарга нисбатан 50 фоизга кўп, яъни муаммо яширинча, лекин тез суръатда кучаймоқда.

Пластик заррачалари танамизга осмондан тушиб қолгани йўқ. Микропластик биз истеъмол қилаётган сув ва озиқ-овқат, жумладан, балиқдан ҳам танамизга жойлашиши мумкин.

 Ўзбекистон ва хорижий олимлар томонидан ўтказилган тадқиқот эса буни Чирчиқ ва Қорадарё мисолида аниқ кўрсатиб берди.

Чирчиқ ва Қорадарёдаги балиқларнинг 60,7 фоизида микропластик бор

Ўзбекистон дарёларидаги балиқлар организмида микропластик заррачалари кенг тарқалгани аниқланди. Олимлар ўрганган балиқларнинг ярмидан кўпида пластик толалар мавжуд бўлиб, йирик балиқларда уларнинг миқдори янада кўпроқ чиққан.

Tомск давлат университети, Ўзбекистон Фанлар академияси Зоология институти ва Андижон давлат университети олимлари томонидан ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра, Сирдарёнинг ирмоқлари ҳисобланган Чирчиқ ва Қорадарёсида яшайдиган балиқларнинг 60,7 фоизи организмидан микропластик заррачалари топилган.

Ҳар бир балиқ организмида ўртача 2,61 та пластик заррачаси ва қарийб 11,5 микрограмм пластик аниқланган. Балиқлардан топилган пластикларнинг катта қисми жуда ингичка микротолалардан иборат бўлиб, Қорадарёда аниқланган заррачаларнинг 89,7 фоизи, Чирчиқда эса 93 фоизи айнан шундай толалар ҳиссасига тўғри келган. Мутахассисларнинг тушунтиришича, микропластик балиқларга жиддий зарар етказади. Қаттиқ толалар ҳазм қилиш тизимининг шиллиқ қаватини шикастлайди.

Бундан ташқари, пластик таркибидаги заҳарли қўшимчалар ва мономерлар балиқларнинг эндокрин ҳамда иммун тизими фаолиятини бузиши мумкин.

Мазкур зарарли механизм инсон организми учун ҳам худди шундай хавф туғдиради. Танасида микропластик мавжуд бўлган балиқ истеъмол қилинганда худди шу заррачалар инсон танасига кўчиб ўтади.

Танамиздаги “чақирилмаган меҳмон

Бу муаммо фақат дарё балиқлари билан чекланмайди – микропластик аллақачон инсон организмининг ўзига ҳам кириб улгурган:

- Халқаро тадқиқотчиларнинг баҳолашича, ўртача бир инсон ҳафтасига тахминан 5 грамм (бир банк картаси оғирлигича) микропластикни овқат, сув ва ҳаво орқали ютиши мумкин, гарчи бошқа, анча эҳтиёткор методология билан ўтказилган тадқиқотлар бу кўрсаткични анча кичикроқ – ҳафтасига бир неча микрограмм даражасида баҳолайди. 

- Микропластик қон, жигар, буйрак, йўлдош (плацента) ва ҳатто онанинг сут безларида ҳам топилган бу муаммонинг қанчалик кенг тарқалганини кўрсатади.

Муаммо фақат “дарёдаги балиқ”да эмас, балки кундан-кунга ифлосланиб, зарарланиб бораётган атроф-муҳит ва бутун озиқ-овқат занжирида.

Халқаро тажриба

Дунёнинг кўплаб мамлакатлари микропластик муаммосига турли босқичларда ёндашмоқда:

Европа Иттифоқи – 2021 йилдан бошлаб бир марталик пластик буюмлар (найчалар, пластик идишлар, ватка таёқчалари)ни тақиқлади, шунингдек, косметика маҳсулотларидаги қасддан қўшиладиган микропластикни (масалан, ювиш воситаларидаги “микробидлар”) босқичма-босқич чиқариб ташлаш дастурини жорий этди.

Франция – 2025 йилдан бошлаб янги кир ювиш машиналарида микротолаларни ушлаб қолувчи филтрларни мажбурий ўрнатишни талаб қиладиган қонун қабул қилди, чунки синтетик кийимларни ювиш – сувга микропластик тушишининг асосий манбаларидан бири.

Жанубий Корея ва Тайван – косметика ва гигиена воситаларида пластик микробидлардан фойдаланишни тўлиқ тақиқлаган мамлакатлар қаторига киради.

Индонезия ва Ҳиндистон – дарё ва денгизларга пластик оқизилишининг олдини олиш учун “Пластиксиз дарёлар” каби миллий дастурларни ишга туширди, бунда маҳаллий ҳокимиятлар, ННТлар ва илмий муассасалар ҳамкорликда ишламоқда.

Буюк Британия ва Нидерландия – тўқимачилик саноатида “вискоза” ва бошқа ярим синтетик толалар ишлаб чиқаришда чиқиндиларни камайтиришга қаратилган стандартларни жорий қилмоқда, чунки айнан бундай толалар сув ҳавзаларидаги пластик ифлосланишининг катта қисмини ташкил этади (юқоридаги тадқиқотда ҳам вискоза толалари асосий манбалардан бири сифатида кўрсатилган).

Илмий мониторинг тизимлари – кўплаб мамлакатларда (АҚШ, Германия, Хитой) дарё ва кўлларда доимий равишда микропластик даражасини ўлчаб турувчи миллий мониторинг тармоқлари яратилган, бу муаммонинг кўламини вақтида аниқлаш ва чора кўришга ёрдам беради.

Давлат ва тегишли идоралар нима қилиши керак?

- Сув ҳавзаларида микропластик даражасини мунтазам ўлчаб борувчи миллий мониторинг тизимини йўлга қўйиш;

- Синтетик тўқимачилик ва ювиш воситалари ишлаб чиқарувчиларига нисбатан микропластик чиқиндиларини камайтириш бўйича стандартлар жорий этиш;

- Чиқинди сувни тозалаш иншоотларида микропластикни ушлаб қолувчи қўшимча филтрлаш босқичларини жорий қилиш;

- Бир марталик пластик буюмлардан фойдаланишни босқичма-босқич чеклаш.

Аммо бу чораларнинг барчаси давлат ва йирик ташкилотлар зиммасида деб ўйлаш хато – натижа кўп жиҳатдан бизнинг кундалик одатларимизга ҳам боғлиқ.

“Қўлимдан нима ҳам келарди?” дейишга шошилманг

Муаммо катта кўринса-да, ҳар биримиз ўз ҳиссамизни қўша оламиз:

1. Бир марталик пластикдан воз кечинг – пластик стакан, найча, полиэтилен пакет ўрнига қайта ишлатиладиган идишлардан фойдаланинг.

2. Пластик идишларда иссиқ овқат ёки ичимлик сақламанг – иссиқлик пластикдан заррачалар ажралишини тезлаштиради.

3. Пластик елим идиш (баклашка)даги сув ўрнига филтрланган сувни истеъмол қилинг. Айнан пластик идишлардаги сув микропластикнинг энг катта манбаларидан бири ҳисобланади.

4. Чиқиндиларни саралаб, қайта ишлашга ёки махсус белгиланган пунктларга топширинг. Дарё ва ариқларга пластик чиқинди ташламанг – уларнинг сувлари тўғридан-тўғри сув ҳавзаларига қўшилади.

5. Косметика таркибини текширинг – таркибида “polyethylene” ёки “polypropylene” кўрсатилган ювиш воситалари ва скрабларидан қочинг.

6. Жамоат ташаббусларида қатнашинг – дарё ва канал бўйларини тозалаш акцияларига қўшилинг, экологик ННТларни қўллаб-қувватланг.

7. Хабардорликни оширинг – оила аъзолари ва атрофдагиларга бу муаммо ҳақида гапиринг, чунки муаммонинг ечими кўпчиликнинг хатти-ҳаракатига боғлиқ.

Чирчиқ ва Қорадарёдаги тадқиқот натижалари бу узоқдаги мавҳум муаммо эмас, балки бугунги кунда биз истеъмол қилаётган сув ва озиқ-овқат билан боғлиқ реал хавф. Давлат даражасидаги чоралар билан бир қаторда, ҳар бир кишининг кундалик одатларидаги кичик ўзгаришлар ҳам умумий натижага сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

Мафтуна Бахтиёрова