Чирчиқ ва Қорадарё балиқларидан микропластик топилди

“Nature Medicine” илмий журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, одам миясида тахминан 7 грамгача, яъни бир марталик пластик қошиқ оғирлигича микро ва нанопластик заррачалари топилган.

Маданий

06.07.2026, 14:45

Улашиш:

Чирчиқ ва Қорадарё балиқларидан микропластик топилди

Бу кўрсаткич 2016 йилги намуналарга нисбатан 50 фоизга кўп, яъни муаммо яширинча, лекин тез суръатда кучаймоқда.

Пластик заррачалари танамизга осмондан тушиб қолгани йўқ. Микропластик биз истеъмол қилаётган сув ва озиқ-овқат, жумладан, балиқдан ҳам танамизга жойлашиши мумкин.

 Ўзбекистон ва хорижий олимлар томонидан ўтказилган тадқиқот эса буни Чирчиқ ва Қорадарё мисолида аниқ кўрсатиб берди.

Чирчиқ ва Қорадарёдаги балиқларнинг 60,7 фоизида микропластик бор

Ўзбекистон дарёларидаги балиқлар организмида микропластик заррачалари кенг тарқалгани аниқланди. Олимлар ўрганган балиқларнинг ярмидан кўпида пластик толалар мавжуд бўлиб, йирик балиқларда уларнинг миқдори янада кўпроқ чиққан.

Tомск давлат университети, Ўзбекистон Фанлар академияси Зоология институти ва Андижон давлат университети олимлари томонидан ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра, Сирдарёнинг ирмоқлари ҳисобланган Чирчиқ ва Қорадарёсида яшайдиган балиқларнинг 60,7 фоизи организмидан микропластик заррачалари топилган.

Ҳар бир балиқ организмида ўртача 2,61 та пластик заррачаси ва қарийб 11,5 микрограмм пластик аниқланган. Балиқлардан топилган пластикларнинг катта қисми жуда ингичка микротолалардан иборат бўлиб, Қорадарёда аниқланган заррачаларнинг 89,7 фоизи, Чирчиқда эса 93 фоизи айнан шундай толалар ҳиссасига тўғри келган. Мутахассисларнинг тушунтиришича, микропластик балиқларга жиддий зарар етказади. Қаттиқ толалар ҳазм қилиш тизимининг шиллиқ қаватини шикастлайди.

Бундан ташқари, пластик таркибидаги заҳарли қўшимчалар ва мономерлар балиқларнинг эндокрин ҳамда иммун тизими фаолиятини бузиши мумкин.

Мазкур зарарли механизм инсон организми учун ҳам худди шундай хавф туғдиради. Танасида микропластик мавжуд бўлган балиқ истеъмол қилинганда худди шу заррачалар инсон танасига кўчиб ўтади.

Танамиздаги “чақирилмаган меҳмон

Бу муаммо фақат дарё балиқлари билан чекланмайди – микропластик аллақачон инсон организмининг ўзига ҳам кириб улгурган:

- Халқаро тадқиқотчиларнинг баҳолашича, ўртача бир инсон ҳафтасига тахминан 5 грамм (бир банк картаси оғирлигича) микропластикни овқат, сув ва ҳаво орқали ютиши мумкин, гарчи бошқа, анча эҳтиёткор методология билан ўтказилган тадқиқотлар бу кўрсаткични анча кичикроқ – ҳафтасига бир неча микрограмм даражасида баҳолайди. 

- Микропластик қон, жигар, буйрак, йўлдош (плацента) ва ҳатто онанинг сут безларида ҳам топилган бу муаммонинг қанчалик кенг тарқалганини кўрсатади.

Муаммо фақат “дарёдаги балиқ”да эмас, балки кундан-кунга ифлосланиб, зарарланиб бораётган атроф-муҳит ва бутун озиқ-овқат занжирида.

Халқаро тажриба

Дунёнинг кўплаб мамлакатлари микропластик муаммосига турли босқичларда ёндашмоқда:

Европа Иттифоқи – 2021 йилдан бошлаб бир марталик пластик буюмлар (найчалар, пластик идишлар, ватка таёқчалари)ни тақиқлади, шунингдек, косметика маҳсулотларидаги қасддан қўшиладиган микропластикни (масалан, ювиш воситаларидаги “микробидлар”) босқичма-босқич чиқариб ташлаш дастурини жорий этди.

Франция – 2025 йилдан бошлаб янги кир ювиш машиналарида микротолаларни ушлаб қолувчи филтрларни мажбурий ўрнатишни талаб қиладиган қонун қабул қилди, чунки синтетик кийимларни ювиш – сувга микропластик тушишининг асосий манбаларидан бири.

Жанубий Корея ва Тайван – косметика ва гигиена воситаларида пластик микробидлардан фойдаланишни тўлиқ тақиқлаган мамлакатлар қаторига киради.

Индонезия ва Ҳиндистон – дарё ва денгизларга пластик оқизилишининг олдини олиш учун “Пластиксиз дарёлар” каби миллий дастурларни ишга туширди, бунда маҳаллий ҳокимиятлар, ННТлар ва илмий муассасалар ҳамкорликда ишламоқда.

Буюк Британия ва Нидерландия – тўқимачилик саноатида “вискоза” ва бошқа ярим синтетик толалар ишлаб чиқаришда чиқиндиларни камайтиришга қаратилган стандартларни жорий қилмоқда, чунки айнан бундай толалар сув ҳавзаларидаги пластик ифлосланишининг катта қисмини ташкил этади (юқоридаги тадқиқотда ҳам вискоза толалари асосий манбалардан бири сифатида кўрсатилган).

Илмий мониторинг тизимлари – кўплаб мамлакатларда (АҚШ, Германия, Хитой) дарё ва кўлларда доимий равишда микропластик даражасини ўлчаб турувчи миллий мониторинг тармоқлари яратилган, бу муаммонинг кўламини вақтида аниқлаш ва чора кўришга ёрдам беради.

Давлат ва тегишли идоралар нима қилиши керак?

- Сув ҳавзаларида микропластик даражасини мунтазам ўлчаб борувчи миллий мониторинг тизимини йўлга қўйиш;

- Синтетик тўқимачилик ва ювиш воситалари ишлаб чиқарувчиларига нисбатан микропластик чиқиндиларини камайтириш бўйича стандартлар жорий этиш;

- Чиқинди сувни тозалаш иншоотларида микропластикни ушлаб қолувчи қўшимча филтрлаш босқичларини жорий қилиш;

- Бир марталик пластик буюмлардан фойдаланишни босқичма-босқич чеклаш.

Аммо бу чораларнинг барчаси давлат ва йирик ташкилотлар зиммасида деб ўйлаш хато – натижа кўп жиҳатдан бизнинг кундалик одатларимизга ҳам боғлиқ.

“Қўлимдан нима ҳам келарди?” дейишга шошилманг

Муаммо катта кўринса-да, ҳар биримиз ўз ҳиссамизни қўша оламиз:

1. Бир марталик пластикдан воз кечинг – пластик стакан, найча, полиэтилен пакет ўрнига қайта ишлатиладиган идишлардан фойдаланинг.

2. Пластик идишларда иссиқ овқат ёки ичимлик сақламанг – иссиқлик пластикдан заррачалар ажралишини тезлаштиради.

3. Пластик елим идиш (баклашка)даги сув ўрнига филтрланган сувни истеъмол қилинг. Айнан пластик идишлардаги сув микропластикнинг энг катта манбаларидан бири ҳисобланади.

4. Чиқиндиларни саралаб, қайта ишлашга ёки махсус белгиланган пунктларга топширинг. Дарё ва ариқларга пластик чиқинди ташламанг – уларнинг сувлари тўғридан-тўғри сув ҳавзаларига қўшилади.

5. Косметика таркибини текширинг – таркибида “polyethylene” ёки “polypropylene” кўрсатилган ювиш воситалари ва скрабларидан қочинг.

6. Жамоат ташаббусларида қатнашинг – дарё ва канал бўйларини тозалаш акцияларига қўшилинг, экологик ННТларни қўллаб-қувватланг.

7. Хабардорликни оширинг – оила аъзолари ва атрофдагиларга бу муаммо ҳақида гапиринг, чунки муаммонинг ечими кўпчиликнинг хатти-ҳаракатига боғлиқ.

Чирчиқ ва Қорадарёдаги тадқиқот натижалари бу узоқдаги мавҳум муаммо эмас, балки бугунги кунда биз истеъмол қилаётган сув ва озиқ-овқат билан боғлиқ реал хавф. Давлат даражасидаги чоралар билан бир қаторда, ҳар бир кишининг кундалик одатларидаги кичик ўзгаришлар ҳам умумий натижага сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

Мафтуна Бахтиёрова

мавзуга оид янгиликлар

Талаба қиз пластик чиқиндидан экологик бетон яратди

Ўзбекистонлик талаба қиз глобал пластик муаммосига инновацион ечим топгани хабар қилинмоқда.

Фан-технология

10.06.2026, 11:35

Ўзбекистон бўйлаб навбатдаги «Автомобилсиз кун» акцияси ўтказилади

Акция Президентнинг 2026 йил 25 мартдаги «Тоза ҳаво» умуммиллий лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги фармони асосида ташкил этилмоқда. Унга кўра, ҳар ойнинг 10 ва 25 санасида «Автомобилсиз кун» ҳамда «Автомобилсиз ҳафта» тадбирлари ўтказиб келинмоқда.

Ўзбекистон

25.07.2026, 09:49

Ўзбекистонда навбатдаги “Автомобилсиз кун” ўтказилмоқда

Ташаббуснинг асосий мақсади автотранспорт воситаларидан ҳавога чиқадиган зарарли ташламаларни камайтириш, экологик барқарор муҳитни шакллантириш ҳамда жамоат транспорти ва экологик тоза транспорт воситаларидан фойдаланиш маданиятини оммалаштиришдан иборат.

Ўзбекистон

10.07.2026, 12:05

Иссиқхоналарни кўчириш: экологик зарурат ва тадбиркорлар олдидаги янги синов

Тошкент вилоятининг Қибрай, Тошкент, Зангиота ва Юқори Чирчиқ туманларида жойлашган айрим иссиқхоналарни демонтаж қилиш ҳамда уларни сунъий иситиш тизимларидан узиш ишлари давом этмоқда. 

Ўзбекистон

06.07.2026, 17:54

1 августдан камёб ҳайвонларни овлаш тақиқланади

Ов қилиш тақиқланган ҳайвон турлари учун энди ҳеч қандай ов квотаси ажратилмайди.

Ўзбекистон

01.07.2026, 15:36

Қорақалпоғистонда 672 та йўрға тувалоқ табиатга қўйиб юборилди

Қушлар Қозоғистонда махсус парвариш қилиниб, зарур тайёргарликдан сўнг Оролбўйи ҳудудидаги табиий яшаш муҳитига қайтарилди. 

Ўзбекистон

01.07.2026, 12:21

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →

сўнгги янгиликлар

Сополлитепадан бронза даврига оид пилла парчаси топилди

Бу топилмалар 4000 йил олдинги даврга тегишли бўлиб, ҳозирча илм-фанга маълум бўлган энг қадимги хонаки ипак қурти пиллалари ҳисобланади.

Фан-технология

25.07.2026, 14:57

Адолф Гитлер туғилган шаҳарда тўққизта оммавий қабр топилди

Браунау ам Инн шаҳрида бир қизалоқ ўйнаётиб, суяк топиб олади. Бу суяк эса уруш даврида тартибсиз кўмиб ташланган 120 дан ортиқ аскар қабрига олиб борди.

Фан-технология

25.07.2026, 14:01

БМТ бош котиби Антониу Гутерриш Сурияга ташриф буюрди

БМТ делегациясини Бош вазир аш-Шайбоний кутиб олди. Бу амалдаги БМТ раҳбарининг 17 йил ичида Сурияга илк расмий ташрифидир.

Жаҳон

25.07.2026, 13:18

Россия Украина урушини якунлаш бўйича Трампдан янги таклифлар кутади — Песков

Кремль матбуот котибининг айтишича, агар янги тинчлик таклифлари бўлмаса, Россия ғалабагача жанг қилади.

Сиёсат

25.07.2026, 12:26

Венесуэла президентлик сайловларига тайёр эмас – Трамп

Трампнинг айтишича, Венесуэла сайловларга тайёр эмас, бироқ мамлакатда ижобий ўзгаришлар бўлмоқда.

Сиёсат

25.07.2026, 10:59

Ўзбекистон бўйлаб навбатдаги «Автомобилсиз кун» акцияси ўтказилади

Акция Президентнинг 2026 йил 25 мартдаги «Тоза ҳаво» умуммиллий лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги фармони асосида ташкил этилмоқда. Унга кўра, ҳар ойнинг 10 ва 25 санасида «Автомобилсиз кун» ҳамда «Автомобилсиз ҳафта» тадбирлари ўтказиб келинмоқда.

Ўзбекистон

25.07.2026, 09:49

Йўналиш танлаш қачон бошланади?

23 июл куни давлат олий ва касбий таълим муассасаларига 2026/2027-ўқув йили учун қабул тест синовлари якунланди.

Таълим

24.07.2026, 16:50

Хитой ЕИнинг 14 та компаниясига экспорт чекловларини жорий қилди

Хитой бу қарорни Европа Иттифоқининг Россияга қарши янги санкциялари доирасида 14 та хитойлик компанияга чеклов жорий этганига жавоб сифатида қабул қилди.

Жаҳон

24.07.2026, 16:32

Хитой Тайван бўғозида икки кунлик ўқув-жанговар машғулотларни бошлади

Фужян провинциясидаги машғулотлар АҚШ Давлат котиби Марко Рубио ва Хитой ташқи ишлар вазири Ван И Тайван масаласини муҳокама қилганидан бир кун ўтиб бошланди.

Сиёсат

24.07.2026, 15:03

Араб ва бошқа мусулмон давлатлари Исроилнинг Ал-Ақсо масжидига босқинини қоралади

Исроиллик “кўчманчилар”нинг Исломнинг муқаддас қадамжосига бостириб кириши “нафрат”ни кучайтириб, мустаҳкам тинчликка тўсиқ бўлмоқда, дейилади қўшма баёнотда.

Жаҳон

24.07.2026, 13:35

FIDE президенти ЕИ санкцияларига тушди ва ваколатларини вақтинча тўхтатди

Халқаро шахмат федерацияси (FIDE) президенти, россиялик Аркадий Дворкович Европа Иттифоқининг Россияга қарши қабул қилинган 21-санкциялар пакетига киритилди. 

Спорт

24.07.2026, 12:18

Ўзбекистон "Ягона Хитой" тамойилига амал қилади

Ўзбекистон ТИВ раҳбари Бахтиёр Саидов Хитойлик ҳамкасби Ван И билан учрашди. Икки давлат ташқи ишлар вазирлари стратегик ҳамкорликнинг янги йўналишларини муҳокама қилишди. 

Сиёсат

24.07.2026, 11:12

“Росатом” молиявий муаммолар сабаб Ўзбекистон АЭС лойиҳасини кечиктириши мумкин

Россиянинг давлат атом корпорацияси «Росатом» жиддий молиявий босимга дуч келмоқда. «Росатом» иштирок этаётган хорижий лойиҳалар, жумладан Ўзбекистон ва Қозоғистонда қурилиши режалаштирилган атом электр станциялари қурилиши муддатларига таъсир кўрсатиши мумкин.

Иқтисодиёт

23.07.2026, 13:19

Ўзбекистонда қарздорларнинг 61 фоизи кредитни ўз вақтида тўлолмаяпти — МБ

Марказий банк Ўзбекистоннинг барча ҳудудлари бўйича жами 5,8 минг респондент иштирокида аҳоли қарз юки даражасини аниқлаш бўйича сўровнома ўтказди. 

Иқтисодиёт

23.07.2026, 10:57

Мадуро судининг аниқ санаси маълум бўлди

Венесуэла президенти Николас Мадуронинг АҚШдаги суд жараёни 2027 йил июн ойига белгиланди.

Жаҳон

23.07.2026, 10:22

Эпштейнга "қиз" етказиб берган француз модели ўлик ҳолда топилди

Ўн йилдан ортиқ давомида Жеффри Эпштейнга ёш модел қизларни "тақдим этиб" келган француз скаут Даниэл Сиад 20 июл куни Париж яқинидаги Коломб шаҳридаги уйидан ўлик ҳолда топилди. 69 ёшли Сиад ҳеч қачон расман судланмаган, бироқ унинг исми АҚШ Адлия вазирлиги ҳужжатларида 2000 мартадан ортиқ тилга олинган.

Жаҳон

23.07.2026, 10:01

Пенсия тизимида қандай ўзгаришлар кутилмоқда?

Пенсия жамғармаси пенсия тизимини такомиллаштириш бўйича режалаштирилаётган бир қатор янгиликлар ҳақида маълум қилди.

Иқтисодиёт

22.07.2026, 17:24

Энди Тошкентдан Самарқандга 2,5 соатда етиб борилади – Шавкат Мирзиёев

Президент қиймати қарийб 2,2 миллиард доллар бўлган Тошкент – Самарқанд йўналишидаги автомобиль йўли қурилишига тамал тоши қўйди.

Ўзбекистон

22.07.2026, 16:01

Саида Мирзиёева дипломатик ваколатхоналар фаолиятини таҳлил қилади

Президент раислигида ўтказилган йиғилишда хориждаги дипломатик ваколатхоналар фаолияти танқидий муҳокама қилинди.

Сиёсат

22.07.2026, 13:09

Украина бу йил 700 квадрат километр ҳудудини қайтариб олди

2024 йил бошидан бери Украина қуролли кучлари бош қўмондони лавозимида ишлаб келаётган Олександр Сирский истеъфога чиқиш арафасида ўзининг ютуқлари ҳақида гапирди.

Сиёсат

22.07.2026, 12:36

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →