Иккинчи жаҳон урушидаги йўқотишлар

Инсоният тарихидаги энг қонли ва энг вайронкор уруш бўлган Иккинчи жаҳон уруши 40 миллиондан 50 миллионгача одамнинг умрига зомин бўлди.

Иккинчи жаҳон уруши якунларига баҳо беришда Россия ва АҚШ ўртасидаги баҳслар ҳануз давом этмоқда.

Урушда ғолиблар сафида бўлган 4 та асосий давлатнинг (СССР, АҚШ, Франция, Буюк Британия) кўрган талафотлари ва эришган ютуқлари турлича.

Қуйида асосий ғолиб давлатларнинг йўқотишлари ва ютуқлари қисқача таҳлил қилинади:

1. СССР

Йўқотишлар:

Энг катта талафотни СССР кўрган. Жами 26,6 миллион киши қурбон бўлган (шундан қарийб 12 миллиони ҳарбийлар). Мамлакат ғарбий қисми бутунлай вайрон бўлиб, жами бойликларининг 30 фоизи йўқотилган. Бунга Сталиннинг “Молотов-Риббентроп” пактига ишониб, Германия ҳужумига тайёргарлик кўрмагани ҳамда 1937 йилдан бошлаб кўплаб иқтидорли зобитларни қатағон қилгани сабаб бўлган деб ҳисобланади.

Қўлга киритганлари:

Германия ҳужумигача СССР Болтиқбўйи, Финляндиянинг бир қисми, ғарбий Украина ва Белоруссияни эгаллашга улгурган эди. Урушдан кейин Шарқий Европа, шунингдек, Осиёдаги бир қатор давлатлар (Мўғулистон, Шимолий Корея) СССР таъсир доирасига тушиб, социалистик тузум ўрнатилди. 

Узоқ Шарқда Курил ороллари олинган бўлса, Германиядан улкан миқдордаги завод-фабрикалар товон тариқасида кўчириб келинган. СССР жаҳоннинг иккинчи қутбига ва қудратли давлатига айланди.

2. Франция

Йўқотишлар:

Франция 1940 йилда атиги 3 ой ичида  немислар томонидан босиб олинган ва 4 йил оккупацияда қолган. Уруш давомида 253 минг аскар ва 412 минг тинч аҳоли ҳалок бўлган. Қисқа муддатли жанглар сабабли вайронагарчиликлар нисбатан камроқ бўлган.

Қўлга киритганлари:

Германиянинг Африкадаги баъзи мустамлакалари ва айрим чегарадош ҳудудларга эга бўлди. Энг асосий ютуғи — БМТ Хавфсизлик Кенгашида ғолиб давлат сифатида доимий аъзолик мақомини олди.

3. Буюк Британия

Йўқотишлар:

Буюк Британия урушда 286 минг ҳарбий ва 92 минг тинч аҳолисидан айрилди. Ҳарбий ҳаракатлар асосан ҳаво орқали (Лондон бомбардимони) ва Европа материгида олиб борилди. Британия БМТ доимий аъзосига айланган бўлса-да, аслида жуда кўп нарса йўқотди. 

Ўзининг дунё миқёсидаги гегемонлигини АҚШга бой берди. Кўплаб мустамлакаларидан айрилди ва энг асосийси, фунт стерлинг жаҳон валютаси мақомини Америка долларига топширишга мажбур бўлди. 

Буюк Британиянинг айтишга арзигулик қўлга киритган нарсалари йўқ.

4. АҚШ

Йўқотишлар:

Қурбонлар сони нисбатан кам: 405 минг атрофида ҳарбий (асосан Япония билан жангларда) ва 12 минг тинч аҳоли. Мамлакат ичкарисида ҳеч қандай иқтисодий ёки инфратузилмавий вайронагарчилик бўлмаган.

Қўлга киритганлари:

Иккинчи жаҳон урушидан мутлақ ғолиб ва фойда билан чиққан давлат — АҚШ. Америка компаниялари (ҳатто Германияга ёқилғи ва автомобиллар етказиб бериш орқали) бутун уруш давомида узлуксиз савдо қилди ва бу уларни 1930 йиллардаги «Буюк тушкунлик» (кризис) ботқоғидан олиб чиқди. 

Натижада:

• АҚШ доллари дунё валютасига айланди;
• Дунёнинг турли бурчакларида, жумладан, Европа ва Осиёда юзлаб ҳарбий базалар очилди;
• Ғарбий Германия ва Япония каби давлатлар бутунлай АҚШ таъсирига тушди;
• АҚШ дунёнинг биринчи рақамли давлатига ва иқтисодиётига айланди.

“Урушда ғолиблар бўлмайди” деган гап 26,6 миллион одамидан айрилган СССР учун тўғри келиши мумкиндир, аммо АҚШга эмас. Америка бу уруш ортидан ҳар томонлама юксалиб, бугунги кундаги жаҳон етакчилигининг тамал тошини қўйди.

Мағлубиятга учраган мамлакатлардаги рақамлар ҳам даҳшатли: 

• Германиядан 5 333 000 аскар ва 840 000–2 800 000 тинч аҳоли;
• Италиядан 301 400 аскар ва 145 100 тинч аҳоли;
• Япониядан 2 120 000 аскар ва 580 000 тинч аҳоли қурбон бўлган.

Ўзбекистон

Ўша пайтда Ўзбекистон аҳолиси 6 миллион 800 минг нафарни ташкил этган. Улардан қарийб 2 миллион нафари урушда иштирок этган. Шундан 540 мингга яқини ҳалок бўлган, 158 минг нафари бедарак йўқолган, 50 мингдан ортиғи концлагерларда мислсиз қийноқ ва азоблар туфайли ҳалок бўлган, 60 мингдан зиёди ногирон бўлиб қайтган.

Атом қуролининг оқибатлари

Урушнинг охирги энг фожиали нуқтаси 1945 йил 6 августда юз берди. Япониянинг Хиросима шаҳрида портлатилган ядровий қурилма дастлабки ҳисоб-китобларга кўра 80 000 кишининг умрига зомин бўлди. 

Радиациявий заҳарланиш ва бошқа жароҳатлар оқибатида қурбонларнинг умумий сони тахминан 90 000 дан 140 000 гача етди. Орадан уч кун ўтиб Нагасакига ташланган иккинчи атом бомбаси эса 40 000 га яқин одамни ҳалок қилди.

Вайронагарчиликлар

Урушни олиб бориш учун умумий 1 триллион доллардан ортиқ маблағ сарфланди.

Буюк Британия ва Полшадаги жами уйларнинг қарийб учдан бир қисми, шунингдек, Франция, Белгия, Нидерландия ва Югославиядаги уйларнинг бешдан бир қисми шикастланди ёки вайрон қилинди.

Германиянинг 49 та энг йирик шаҳрида уйларнинг деярли 40 фоизи жиддий шикастланди ёки бутунлай яксон бўлди. Совет Иттифоқининг ғарбий қисмида эса вайронагарчилик кўлами бундан-да каттароқдир.