Афғонистондаги гуманитар инқироз Марказий Осиёни логистика марказига айлантириши мумкин

“The Guardian” нашрининг маълум қилишича, АҚШ, Исроил ва Эрон иштирокидаги можаро ҳамда Ҳормуз атрофидаги беқарорлик сабабли анъанавий гуманитар таъминот йўналишлари ишдан чиқмоқда. Афғонистон учун бу энди назарий хавотир эмас, балки амалий воқеликка айланган.

Бутунжаҳон озиқ-овқат дастури (WFP) маълумотларига кўра, Афғонистонга озиқ-овқат етказиб бериш харажатлари уч баравар ошган. Илгари денгиз орқали Ҳормуздан ўтиб, Покистон портларига келадиган юклар энди бир неча мамлакат орқали қуруқликдан ўтишга мажбур, бу эса етказиб беришни бир неча ҳафтага кечиктирмоқда. Оқибатда заиф қатламлар, айниқса, болалар жабр кўряпти.

Барқарорлик ва олдиндан прогноз қилиш имкониятлари издан чиқди. Юклар манзилига етиб бормаяпти, йўналишлар тинимсиз ўзгармоқда, ёқилғи нархининг кўтарилиши эса ёрдам агентликларининг операцион харажатларини ошириб юбормоқда.

Афғонистон учун бунинг оқибатлари жуда оғир. Мамлакат бир неча йилдан буён давом этаётган озиқ-овқат инқирозини бошдан кечирмоқда, миллионлаб аҳоли ташқи ёрдамга қарам. Ҳатто бир ёки икки ҳафталик кечикишлар ҳам тўйиб овқатланмаслик ва ўлим кўрсаткичларига бевосита таъсир қилади.

БМТ ҳисоб-китоблари бўйича, ҳозирда 3,7 миллионга яқин афғонистонлик бола озиб кетишдан азият чекмоқда. Уларнинг деярли бир миллиони ўлим хавфи юқори бўлган ўта оғир ҳолатда.

UNICEF прогнозларига кўра, биргина 2026 йилнинг ўзида 6 ойликдан 59 ойликкача бўлган 1,304 миллион нафар бола, жумладан, оғир аҳволдаги ва бошқа юқори хавф гуруҳларига мансуб болалар етарлича тўйиб овқатланмаслик туфайли даволанишга муҳтож бўлади. Яна 1,2 миллион ҳомиладор ва эмизикли аёллар ҳам етарлича тўйиб овқатланмасликдан қийналмоқда.

Бундай шароитда ёрдам етказиб беришдаги қисқа узилишлар ҳам инсон ҳаёти учун тўғридан-тўғри хавфга айланади.

Ушбу вазиятни мураккаблаштираётган асосий омиллар:

Биринчидан, Ҳормуз бўғози атрофидаги беқарорлик денгиз йўлларини ҳам қиммат, ҳам хавфли қилиб қўйди.

Иккинчидан, асосий қуруқлик йўналиши – Покистон коридори ишончсиз бўлиб қолди. Кобул ва Исломобод ўртасидаги сиёсий ҳамда хавфсизликка оид муносабатлар ўзгарувчан.

Учинчидан, Эрон озиқ-овқат экспортига чекловлар жорий қилди ва ўзи ҳам можаро зонасига айланди.

Марказий Осиёнинг аҳамияти

“The Times of Central Asia” нашри эълон қилган мақолага кўра, юқоридаги уч жиҳат сабабли WFP Афғонистонга ёрдам кўрсатиш учун ўз логистика тармоғини қайта барпо этмоқда.

Ечимлардан бири “Ложувард йўли”дан, яъни Каспий денгизи орқали ўтувчи Туркия-Грузия-Озарбайжон-Туркманистон-Афғонистон йўналишидан фойдаланишни кучайтиришдир.

Ушбу йўналиш узунроқ ва қимматроқ бўлса-да, барқарорликни таъминлайди ва издан чиққан денгиз йўлларига муқобил вариантни тақдим этади.

Йўлнинг арзонлиги муҳим эмас. Муҳими – йўлнинг ишончлилиги.

Яқин-яқингача Марказий Осиё орқали ўтувчи қуруқлик йўллари тезлик ва нарх жиҳатидан денгиз ташувлари билан рақобатлаша олмайдиган иккинчи даражали бир имконият сифатида кўриларди.

Эндиликда бу муносабат ўзгариб, Марказий Осиё орқали ўтадиган қуруқлик йўлаклари муқобил йўналиш эмас, балки зарурият сифатида намоён бўла бошлади.

Минтақада гуманитар транзитни учун зарур бўлган инфратузилманинг катта қисми мавжуд:

• Қозоғистон ва Туркманистондаги Каспий денгизи портлари мултимодал транспорт алоқаларини таъминлайди;
• темирйўл тармоқлари Ўзбекистон ва Туркманистон орқали Марказий Осиёни Афғонистон билан боғлайди;
• Термиз шаҳри узоқ вақтдан бери Афғонистон шимоли учун асосий логистика маркази бўлиб хизмат қилиб келган.

Муҳими, Марказий Осиё давлатлари Ҳормуз бўғози атрофидаги можарога бевосита алоқадор эмас, бу эса уларни халқаро ташкилотлар учун янада қулай ҳамкорларга айлантиради.

Инфратузилма аллақачон мавжуд; уни нолдан қуриш эмас, балки мослаштириш ва кенгайтириш талаб этилади.

Минтақада мамлакатларнинг ўзига хос роллари аллақачон шакллана бошлади:

• Қозоғистон Каспий денгизи ва Хитой билан боғланган темирйўл коридорлари орқали шимолий кириш нуқтаси вазифасини ўташи мумкин;
• Ўзбекистон Афғонистонга гуманитар ёрдам етказиладиган асосий қуруқликдаги ҳабга айланиши эҳтимоли бор;
• Туркманистон эса Афғонистоннинг ғарбий ҳудудларига олиб борувчи энг қисқа йўналишни тақдим этади.

Минтақавий логистика муаммолари

Бундай салоҳиятга қарамай, жиддий тўсиқлар ҳамон сақланиб қолмоқда.

Темир йўл тарифлари ва порт йиғимларининг юқорилиги транспорт йўлакларини ҳаддан ташқари қимматлаштириб юбориши мумкин. Божхона тартиб-таомиллари эса кечикишлар ва ноаниқликларни янада оширмоқда.

Бундан ташқари, Марказий Осиё мамлакатлари логистика стратегияларини ҳанузгача мустақил ишлаб чиқишга моил бўлиб, минтақавий мувофиқлаштириш ишлари чекланган.

Энг жиддий муаммо — гуманитар логистика учун мўлжалланган барқарор минтақавий механизмнинг мавжуд эмаслиги.