Яқин Шарқ можароси: Марказий Осиёда транзит нархи ошмоқда

Европанинг авиация назорати идораси Эрон ва унга туташ ҳаво ҳудудидан фойдаланмасликни тавсия қилишда давом этмоқда.

Шунингдек, парвоз йўлларининг чекланиши ҳаво қатновининг торроқ йўналишларга, хусусан Озарбайжон ва Марказий Осиё ҳудудига кўчишига сабаб бўляпти.

Ҳормуз бўғозида чекланган миқдордаги кемаларнинг ўтишига рухсат берилган бўлса-да, одатий тижорий фаолиятга қайтгани йўқ.

Шунга қарамай, асосий масала Марказий Осиёда ягона йўналишга қарамликнинг муқобиллари бор-йўқлиги эмас.

Ортиб бораётган хавф-хатарлар, кечикишлар, суғурта харажатлари, ёқилғи сарфи ва тирбандликларни инобатга олганда бу муқобиллар тижорий жиҳатдан фойдаланиб бўладиган даражада қоладими-йўқми муҳими шунда. Ўзгарган нарса - ишончли алоқа йўлларини сақлаб турувчи харажатлар.

Йўналишлар ўзгариши ва харажатлар ошиши

Эрон можароси бошқа йўналишларга кўчирилган қатновларни қабул қилаётган кенг Евросиё ҳаво йўлаги учун эксплуатация харажатларини оширмоқда.

Яқин Шарқ инқирози сабабли парвозларнинг бошқа йўналишларга ўзгартирилиши кунига тахминан 1150 та рейсга таъсир кўрсатмоқда. Бу эса ҳар куни парвоз масофасига тахминан 206 000 километр ва ёқилғи сарфига 602 тонна қўшимча юклама демакдир.

Денгиз транспортидаги кўрсаткичлар ҳам шунга ўхшаш: март ойида Форс кўрфазидаги уруш хавфи билан боғлиқ суғурта тўловлари ўн бараварга ошди, кема корпуси учун суғурта тўловлари эса кема қийматининг 0,25 фоизидан 3 фоизигача кўтарилди.

Айрим йўналишларда ҳаво юклари тарифлари 70 фоизгача ошган, чунки жўнатувчилар юкларини издан чиққан денгиз ва ҳаво йўлларидан бошқа йўналишларга кўчиришди.

Нефть нархининг кўтарилиши ҳам айланма йўллар харажатини ошириб, минтақадаги савдо ҳамкорлар орасида юк ташиш, электр энергияси ва ишлаб чиқариш таннархини оширди.

Ҳатто Марказий Осиё юклари Эрон сув ҳавзалари орқали ўтмаса-да, шу ҳолат кузатилмоқда. Минтақа Ҳормуз бўғози орқали ташиладиган нефтнинг қарийб 80 фоизи Осиёга йўналтириладиган пайтларда ҳам нефть нархининг ошиши ва валюта тебраниши каби қўшалоқ муаммога дуч келаётган эдилар.

Жаҳон нефть таъминотининг тахминан 20 фоизи ва глобал ўғит савдосининг учдан бир қисми Ҳормуз бўғози орқали ўтади.

Масалан, 2026 йилнинг февралидан мартигача бўлган даврда карбамид нархлари бир ойда қарийб 46 фоизга кўтарилган. Марказий Осиё, шунингдек, Европа ва Жанубий Кавказдаги импортчилар озиқ-овқат нархларининг ошиши ва ишлаб чиқарувчилар маржасининг қисқариши хавфи остида қолган.

Ўзбекистон

Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасидаги умумий тенденциянинг энг ёрқин намунасидир. Шавкат Мирзиёевнинг январь ойидаги баёнотига кўра, мураккаб геосиёсий вазият туфайли Ўзбекистон товарларини Европага ташиш харажатлари икки баравар ошди. Натижада маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг рақобатбардошлиги пасайган.

Март ойида Жаҳон банки 200 миллион долларлик транспорт лойиҳасини дастаклаб, мамлакат бўйлаб юк ташиш ҳажмининг кутилаётган ўсишини қоплаш учун йўлларнинг ўтказувчанлигини 2030 йилгача 500 фоизга ошириш зарурлигини таъкидлади.

Қозоғистон

Қозоғистон ўзгаришларга мослашиш учун энг қулай позицияга эга. Ҳозирда Қозоғистон бюджетнинг 52 фоизини ташкил этадиган нефть экспортининг қарийб 80 фоизи Каспий қувур консорциуми (KTK) орқали амалга оширилади.

Аввалги узилишлар мамлакатни 300 минг тонна хом нефтни бошқа йўналишларга буришга мажбур қилган. Қозоғистон асосий тизимга юклама ортганда Уст-Луга, Боку–Тбилиси–Жайҳон қувури ҳамда Хитой каби йўналишларга таянади.

Нефть нархларининг юқорилиги Қозоғистон учун зарарнинг бир қисмини қопласа-да, муқобил йўлларнинг тижорий аҳамиятини сақлаб қолиш учун барибир кўпроқ маблағ сарфлашига тўғри келади.

Туркманистон

Туркманистоннинг Эронга яқинлиги унинг шартли стратегик аҳамиятини оширади. Шу билан бирга, бу ҳолат мамлакатни узилишларга нисбатан анча заифлаштиради.

Трансчегаравий савдо тўхтаб қолгани сабабли Ашхободда Эрон товарлари нархи кескин кўтарилди; айрим Эрон маҳсулотлари ҳозирда 50-70 фоизга қимматроқ сотилаётган бўлса, баъзи озиқ-овқат маҳсулотлари нархи икки баробарга ошди.

Туркманистон денгизга чиқа олмайдиган мамлакат сифатида иқтисодиётни диверсификация қилиш йўлида ташқи алоқаларга таянади.

Қирғизистон ва Тожикистон

Қирғизистон ва Тожикистонда жорий ҳолатдан фойда кўриш имконияти паст.

Евросиё тараққиёт банкининг февраль ойидаги ҳисоботига кўра, Қирғизистонга пул ўтказмалари оқими 2025 йилда рекорд даражага – 3,5 миллиард долларга етган. Бу ЯИМнинг 15,4 фоизига тенг бўлиб, 2024 йилга нисбатан 16,8 фоизга кўпдир.

Тожикистонда эса 2024 йилда пул ўтказмаларининг ЯИМга нисбати 47,9 фоизни ташкил этган.

2025 йилда Тожикистон ёқилғи импортининг қарийб 80 фоизи Россия ҳиссасига тўғри келган, Эрон эса Тожикистонни Форс кўрфази билан боғлайдиган “Шимол-Жануб” йўлагининг муҳим бўғини бўлиб қолмоқда. 

Шу боис, нефть нархининг ошиши ва минтақавий беқарорлик юк ташиш харажатларини ошириши, етказиб беришни узайтириши ҳамда инфляцияни кучайтириши мумкин.

Кичикроқ Марказий Осиё иқтисодиётларида транспорт йўллари қийматининг ўзгариши транспорт йўналишларидан кўра кўпроқ уй хўжаликлари бюджетига алоқадор. Зеро бу ҳолат ёқилғи, озиқ-овқат, юк ташиш ва харид қобилиятига таъсир кўрсатади.

Қўшимча чоралар

Кутилмаган ўзгаришлар мослашиш жараёнини ҳам таъсир қилади. Энди биргина транспорт йўлакларини кўпайтиришнинг ўзи етарли бўлмайди. Божхонани модернизация қилиш, уни рақамлаштириш, чегарадаги тўсиқларни камайтириш ва ишончли транзит бошқаруви талаб этилади.

Шу билан бирга, Осиё тараққиёт банки томонидан қўллаб-қувватланадиган ҳамда божхона транзитини модернизация қилиш ва соддалаштиришга қаратилган рақамли минтақавий ташаббус – CARECнинг Транзитни такомиллаштириш тизими (CАТС) ва Ахборот алмашинуви умумий платформаси (ICЕ) жорий этилди.

Апрель ойида Озарбайжон, Грузия, Туркманистон ва Ўзбекистон расмийлари Тошкент шаҳрида йиғилиб, мувофиқликни муҳокама қилдилар ва жорий этиш бўйича кейинги транзит йўналишларини келишиб олдилар.

Глобал таъсир

Марказий Осиё бўйича тадқиқотчи Роберт М. Катлернинг фикрича, Эрон можаросининг оқибатлари ва Марказий Осиёнинг бунга муносабати таъсири минтақа ҳудудидан анча кенгроқ.

Европа Иттифоқи учун бу Россия йўналишларини четлаб ўтувчи Шарқ-Ғарб диверсификациясининг тижорий жиҳатдан қанчалик самарали бўлиб қолишини белгилайди.

Хитой учун эса ғарбга йўналган қуруқликдаги алоқа йўлларининг нархи ва ишончлилигига таъсир кўрсатади.

Туркия учун бу омиллар Онадўлини Марказий Осиё билан янада мустаҳкам боғлайдиган Транскаспий ва Жанубий Кавказ йўлакларининг қадрини оширади.

АҚШ учун эса йўналишларни кенгайтириш ва денгиздаги биронта ўтиш нуқтасига қарамликни камайтиришнинг стратегик аҳамиятини кучайтиради.

Эрон уруши Марказий Осиёнинг жанубий йўлакларини синовдан ўтказишдан ташқари минтақавий алоқа тизимларида бардошлилик қийматини оширмоқда.

Муаллиф: Исомиддин Жуманазаров