Tojikistonning Rogʻun GESi — dunyodagi eng baland qurilayotgan mega-loyiha
1991 yildan keyin Tojikistonda boshlangan inqiroz va fuqarolik urushi mamlakatdagi yirik infratuzilma loyihalarini, jumladan Rogʻun GESi qurilishini tubdan izdan chiqardi. Qurilish maydoni talon-taroj qilindi, uskunalar vayron boʻldi, koʻplab muhandislar mamlakatdan chiqib ketishga majbur boʻldi. Natijada balandligi 335 metrga yetishi koʻzda tutilgan Rogʻun toʻgʻoni bir necha yil davomida «tugallanmagan gigant» sifatida qolib ketdi.
Siyosat
06.12.2025, 13:46
Ulashish:
Sovet davridan qolgan orzu — Rogʻun tarixining boshlanishi
Rogʻun GESi tarixi 1976 yilga borib taqaladi. Loyiha Markaziy Osiyoni industrializatsiya qilish dasturining bir qismi sifatida rejalashtirilgan boʻlib, uning maqsadi mintaqa sanoat rivojiga zarur energiya bazasini yaratish edi.
SSSR bu davrda Nurek GESi kabi ulkan inshootlar qurish orqali texnologik ambitsiyalarini namoyon etardi. Balandligi 300 metr boʻlgan Nurek oʻsha paytda dunyodagi eng baland toʻgʻonga aylanib, Rogʻun uchun texnik va muhandislik namunasi boʻlib xizmat qildi.
Biroq Vaxsh daryosining gidrologik murakkabligi, zilzila xavfi va iqtisodiy tanglik sabab qurilish tez orada toʻxtab qoldi. SSSR parchalangach, yarimtayyor toʻgʻon va buzilgan infratuzilma Tojikistonga meros boʻlib qoldi.
Fuqarolik urushi va 1990 yillarning yoʻqotishlari
1991 yildan keyin Tojikistonda boshlangan inqiroz va fuqarolik urushi qurilish ishlarini butkul izdan chiqardi. Qurilish maydoni talon-taroj qilindi, uskunalar vayron boʻldi, koʻplab muhandislar mamlakatni tark etdi.
Shu sabab Rogʻun GESi bir necha yil davomida «tugallanmagan gigant» sifatida qolib ketdi.
Loyihaning qayta tiklanishi: energetik mustaqillikka intilish
2000 yillar boshida siyosiy barqarorlik tiklana boshlaganida hukumat Rogʻun qurilishini qaytadan kun tartibiga chiqardi. Mamlakat qish faslida uzluksiz elektr taqchilligiga duch kelar, energiya importi iqtisodiy bosimni kuchaytirib borardi.
Rogʻun GESi quvvati mamlakat ehtiyojini toʻliq qoplashdan tashqari, elektr energiyasini Afgʻoniston, Pokiston va boshqa qoʻshni mamlakatlarga eksport qilish imkonini ham yaratishi mumkin.
Bir muddat Rossiyaning Rusal kompaniyasi loyihada ishtirok etishga qiziqish bildirgan boʻlsa-da, toʻgʻon balandligini qisqartirish boʻyicha kelishmovchiliklar sabab hamkorlik barbod boʻldi.
2016 yilga kelib, Italiyaning Salini Impregilo (hozirgi Webuild) kompaniyasi bilan shartnoma imzolandi va qurilish rasman qayta boshlandi.
Muqallista imorat: dunyodagi eng baland toʻgʻon qanday qurilmoqda?
Balandligi 335 metrdan oshadigan Rogʻun toʻgʻoni zamonaviy inshootlar ichida eng kattalaridan biri sanaladi. Muhandislar uni toshdan qurilgan, markazida gil yadro boʻlgan toʻldirma toʻgʻon sifatida loyihalashtirdi.
Bunday konstruksiya seysmik faol hudud uchun juda muhim — gil yadro suv oʻtkazmaslikni taʼminlasa, tosh qatlamlari zilzila tebranishlarini tarqatib, inshootni bosimdan himoya qiladi.
Daryoni burish va qurilish bosqichlari
Vaxsh daryosining oqimini aylantirish uchun uzunligi 1,1–1,5 km boʻlgan toʻrtta ulkan tonnel qazilgan.
2016 yilda daryoni yangi tonnellar orqali burish muvaffaqiyatli amalga oshirildi.
Keyin toʻgʻonning gil yadrosi qoʻyilib, tosh qatlamlari bosqichma-bosqich yotqizildi.
2018 va 2019 yillarda dastlabki turbinalar ishga tushirildi.
Qurilishni 2029 yilda yakunlash, suv omborini esa 2036 yilda toʻliq toʻldirish rejalashtirilgan.
Aholini koʻchirish va ijtimoiy oqibatlar
Suv ombori toʻldirilgach, katta hudud suv ostida qoladi. Loyiha doirasida 69 qishloqdan 46 628 kishi koʻchirilishi kutilmoqda.
2024 yilga kelib, 15 mingdan ortiq aholi oʻz uylarini tark etdi, bir qismi esa yangi infratuzilmalarning yetarli emasligidan norozi.
Tojikiston – Oʻzbekiston munosabatlari va mintaqaviy xavotirlar
Rogʻun GESi koʻp yillar davomida Tojikiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi eng keskin masalalardan biri boʻlib keldi.
Quyi oqimda joylashgan Oʻzbekiston va Turkmaniston uchun Vaxsh daryosi — agrar iqtisodiyotning asosiy tayanchi. Tojikistonning daryo ustidan katta nazoratga ega boʻlishi suv taqsimoti boʻyicha xavotirlarni kuchaytirdi.
2000–2010 yillarda diplomatik munosabatlar keskin zaiflashdi: chegaralar yopildi, aviaqatnovlar toʻxtatildi, savdo kamaydi.
2016 yildan keyingi yaqinlashuv natijasida ikki davlat Rogʻun masalasini konstruktiv tarzda muhokama qilishga oʻtdi, ammo suv xavfsizligiga oid savollar hali ham toʻliq yopilmagan.
Rogʻun — imkoniyatmi yo masʼuliyat?
Rogʻun GESi Markaziy Osiyoning eng yirik «yashil energiya» manbaiga aylanishi mumkin. Uning ishga tushishi:
energiya importini qisqartirishi,
eksport salohiyatini oshirishi,
mintaqaviy energetik hamkorlikni kuchaytirishi mumkin.
Biroq loyiha ekologik muvozanat, suv taqsimoti, aholini koʻchirish va geosiyosiy munosabatlar nuqtayi nazaridan katta masʼuliyat ham yuklaydi.
Eng baland toʻgʻon qurilgandan keyin orqa yoʻl qolmaydi — uning taʼsiri kelgusi oʻnlab yillar davomida butun mintaqaning iqtisodi, tabiati va insonlar hayotini belgilab beradi.
Muallif: Aziz SOLIYeV
Siyosat
06.12.2025, 13:46
Ulashish:
Mashhur yangiliklar

OTMlarda yangi bakalavriat va magistratura yo‘nalishlari joriy etildi
Ta'lim
07.07.2026, 09:48

Abituriyentlar uchun ruxsatnomalar berish boshlandi
Ta'lim
08.07.2026, 10:57

Toshkent viloyatida bog‘chalar vaqtincha yopildi
Ta'lim
16.07.2026, 11:28

O‘qishni ko‘chirishda milliy va xalqaro sertifikatlar muhimmi?
Ta'lim
16.07.2026, 11:37

“Epshteyn orolidagi jirkanchliklar bari mujassam” – o‘zbek sayyohining Tailandga safari
Madaniy
06.07.2026, 15:30

Iroq hukumati korrupsiyaga qarshi murosasiz kurash boshladi
Jahon
01.07.2026, 11:42
So'nggi yangiliklar

Sopollitepadan bronza davriga oid pilla parçasi topildi
Fan-texnologiya
25.07.2026, 14:57

Adolf Gitler tuğilgan şaharda töqqizta ommaviy qabr topildi
Fan-texnologiya
25.07.2026, 14:01

BMT boş kotibi Antoniu Guterriş Suriyaga taşrif buyurdi
Jahon
25.07.2026, 13:18

Rossiya Ukraina uruşini yakunlaş böyiça Trampdan yangi takliflar kutadi — Peskov
Siyosat
25.07.2026, 12:26

Venesuela prezidentlik saylovlariga tayyor emas – Tramp
Siyosat
25.07.2026, 10:59

Yo’nalish tanlash qachon boshlanadi?
Ta'lim
24.07.2026, 16:50

Xitoy Tayvan böğozida ikki kunlik öquv-jangovar maşğulotlarni boşladi
Siyosat
24.07.2026, 15:03

Arab va musulmon davlatlari Isroilning Al-Aqso masjidiga bosqinini qoraladi
Jahon
24.07.2026, 13:35

Özbekiston “Yagona Xitoy” tamoyiliga qat’iy amal qiladi – Baxtiyor Saidov
Siyosat
24.07.2026, 11:12

O‘zbekistonda qarzdorlarning 61 foizi kreditni o‘z vaqtida to‘lolmayapti — MB
Iqtisodiyot
23.07.2026, 10:57

Epshteynga "qiz" yetkazib bergan fransuz modeli o'lik holda topildi
Jahon
23.07.2026, 10:01

Endi Toşkentdan Samarqandga 2,5 soatda yetib boriladi – Şavkat Mirziyoyev
Oʻzbekiston
22.07.2026, 16:01

Ukraina bu yil 700 kvadrat kilometr hududini qaytarib oldi
Siyosat
22.07.2026, 12:36

AQSH Saudiya Arabistoni bilan yadro energetikasi bo‘yicha tarixiy kelishuvni ma’qulladi
Jahon
22.07.2026, 11:10

Fransiya 15 yoşgaça bölganlar uçun ijtimoiy tarmoqlarni taqiqlamoqda
Jahon
22.07.2026, 11:08

Xusiylar Saudiya Arabistoniga qarşi dengiz blokadasi e’lon qildi
Jahon
21.07.2026, 16:33

Gayana qirğoqlarida parom ağdarildi: halok bölganlar soni hozirça 27 ta
Jahon
21.07.2026, 13:23

Toshkent metropoliteniga 3 ta yangi poyezd olib kelindi
Oʻzbekiston
21.07.2026, 11:51

FIFA reytingi yangilandi: O‘zbekiston reytingda 10 pog‘ona pastladi
Sport
21.07.2026, 11:14

Afg‘onistonda Eronga ketayotgan 5 muhojir sahroda halok bo‘ldi, 14 nafari bedarak yo‘qoldi
Jahon
20.07.2026, 16:05
Mashhur yangiliklar

OTMlarda yangi bakalavriat va magistratura yo‘nalishlari joriy etildi
Ta'lim
07.07.2026, 09:48

Abituriyentlar uchun ruxsatnomalar berish boshlandi
Ta'lim
08.07.2026, 10:57

Toshkent viloyatida bog‘chalar vaqtincha yopildi
Ta'lim
16.07.2026, 11:28

O‘qishni ko‘chirishda milliy va xalqaro sertifikatlar muhimmi?
Ta'lim
16.07.2026, 11:37

“Epshteyn orolidagi jirkanchliklar bari mujassam” – o‘zbek sayyohining Tailandga safari
Madaniy
06.07.2026, 15:30

Iroq hukumati korrupsiyaga qarshi murosasiz kurash boshladi
Jahon
01.07.2026, 11:42

