MDH zaiflashmoqda: Moldova Hamdo‘stlikdan chiqyapti

Moldova parlamenti 2-aprel kuni mamlakatning Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligidan (MDH) chiqishini ma’qulladi, bu qarorni 60 nafar deputat yoqlagan.

Shundan so‘ng Prezident Maya Sandu denonsatsiya to‘g‘risidagi farmonlarni imzoladi. Farmonlar 8-aprel kuni e’lon qilinib, kuchga kirdi. Tashqi ishlar vazirligiga bu haqda MDHni xabardor qilish vazifasi topshirildi.

Agar Moldova Hamdo‘stlik tarkibidan chiqsa, uning sakkizta a’zosi qoladi: Armaniston, Ozarbayjon, Belarus, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Rossiya, Tojikiston va O‘zbekiston.

Moldovaning denonsatsiyasi barcha 15 respublikani emas, balki  11 ta sobiq sovet davlati tomonidan tuzilgan tashkilotni nazarda tutadi.

MDH SSSR parchalanganidan so‘ng sobiq respublikalar o‘rtasidagi hamkorlikni saqlab qolish uchun tashkil etilgan.

Moldovaning chiqishi MDHni siyosiy jihatdan yanada zaiflashtiradi, biroq qolgan a’zo davlatlar o‘z o‘rnida qolsa, blok faoliyatini davom ettiraveradi.

Mamlakat 1991-yilda imzolangan MDHni tashkil etish to‘g‘risidagi bitimni, unga aloqador bayonnomani hamda 1993-yilgi MDH ustavini denonsatsiya qilishni ma’qullagan.

Moldova rasmiylarining ta’kidlashicha, MDHning asosiy qadriyatlari va tamoyillariga, xususan, hududiy yaxlitlikni tan olish va chegaralar daxlsizligiga endilikda amal qilinmayapti.

Ular Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi, Gruziyaga nisbatan tajovuzkor harakatlari va Kreml qo‘shinlarining Moldova hududida noqonuniy joylashganini dalil qilib keltirmoqda.

Shuningdek, bu qadam Moldovaning Yevropa bilan munosabatlariga mos keladi. Yevropa Ittifoqi esa uning asosiy iqtisodiy hamkori bo‘lib qolmoqda.

Hamdo‘stlik bilan iqtisodiy aloqalar sezilarli darajada pasaygan: 2025-yilda Moldova eksportining 5,9 foizi MDH davlatlariga, 67,5 foizi esa Yevropa Ittifoqiga to‘g‘ri keldi.

Shu bois Moldovaning MDHni tark etishi boshqa a’zolar uchun kutilmagan hodisa bo‘lmasligi mumkin.

Joriy yilning 19-yanvar kuni Bosh vazir o‘rinbosari va tashqi ishlar vaziri Mixay Popshoy Moldovaning a’zoligini ta’minlovchi uchta asosiy MDH kelishuvini denonsatsiya qilish jarayoni boshlanganini ma’lum qildi.

Ularga MDH Nizomi, MDHni ta’sis etish to‘g‘risidagi bitim va ushbu bitimga ilova kiradi.

Bu Moldovaning yuridik jihatdan MDH a’zosi emasligini anglatadi, de-fakto ishtirok esa allaqachon to‘xtatilgan edi.

2020-yilgi prezidentlik saylovlaridan so‘ng mamlakat o‘zining sovet o‘tmishidan qolgan aloqalarini uzish yo‘liga o‘tdi.

O‘shanda prezident Mayya Sandu Yevropa Ittifoqiga integratsiyalashuv yo‘lini e’lon qildi va MDH sammitlarida ishtirok etishdan bosh tortdi.

So‘nggi yillarda hukumat MDH bilan bog‘liq kelishuvlardan voz kechmoqda. Xususan, 2024-yil yanvargacha mamlakat MDH doirasida 283 ta kelishuvni imzolagan bo‘lib, ulardan 71 tasi allaqachon bekor qilingan, yana 60 ga yaqini esa bekor qilinish jarayonida.

2025-yil 12-dekabrda Moldova parlamenti MDH fuqarolari uchun vizasiz sayohat qilish to‘g‘risidagi 1992-yilgi Bishkek kelishuvini denonsatsiya qilishni ma’qulladi.

O‘zbekiston, Qozog‘iston va yana bir qator davlatlar uchun vizasiz rejim ikki tomonlama shartnomalar asosida saqlanib qoladi. Rasmiylarning bayonot berishicha, Bishkek kelishuvining bekor qilinishi faqat Moldova bilan shunday ikki tomonlama bitimlarga ega bo‘lmagan Tojikiston va Qirg‘izistonga ta’sir qiladi.

Ta’kidlash joizki, Ukraina Rossiya va Belarus qatorida MDHning ta’sischi a’zolaridan biri bo‘lgan. 

1991-yil 7-8-dekabr kunlari Sovet Belorussiyasi hududidagi Belovejskaya pushchasining Viskuli qarorgohida Boris Yelsin, Leonid Kravchuk va Stanislav Shushkevich SSSR parchalanganini va MDH tuzilganini rasmiylashtiruvchi bitimni imzolagan.

13-dekabr kuni esa Ashxobodda Markaziy Osiyoning besh davlati – Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston prezidentlarining uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Unda davlat rahbarlari MDHga teng huquqli ishtirok etish va barcha a’zolarni ta’sischi sifatida tan olish asosida qo‘shilishga tayyor ekanliklarini bildirgan.

1991-yil 21-dekabr kuni Olmaotada sobiq Sovet Ittifoqining 11 respublikasi rahbarlari MDHning maqsad va prinsiplarini belgilab beruvchi Olmaota deklaratsiyasini imzoladi.

Postsovet integratsiyasi SSSR parchalanishi bilanoq boshlangan bo‘lsa-da, u bir nechta yo‘nalishda rivojlandi.

MDH bilan bir qatorda Nursulton Nazarboyev Yevrosiyo iqtisodiy integratsiyasini rivojlantirishni ilgari surdi va bu harakat Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqiga aylandi. Avvaliga Rossiya, Qozog‘iston va Belarus tomonidan tuzilgan blokka keyinchalik Armaniston va Qirg‘iziston ham qo‘shildi.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov