updated: 22.03.2026, 19:11

Дунё сиёсатига қутбланишларнинг таъсири

Халқаро муносабатлар бугунги кунда бир нечта чуқур ўзгаришлар таъсирида шаклланмоқда - бу эса сиёсатчилар учун жараённи англаш ва зарур чораларни кўришда жиддий синов бўлиб қолмоқда. Жаҳон сиёсати барқарорлик доирасидан чиқиб, тобора кўпроқ тартибсизлик сари ҳаракатланмоқда, хусусан, Трамп маъмуриятининг Оқ Уйга қайтиши билан бу янада яққол кўзга ташланмоқда. Айни ўзгаришлардан бири - технологик марказларнинг анъанавий ҳудудлардан чеккароқ, ноанъанавий минтақаларга силжиши бўлиб, бу глобал тенглик ва куч мувозанатини ўзгартириб юбормоқда. Шу билан бирга, ўта ўнг ва ўта чап сиёсий кучлар ўртасидаги тафовут кескин ортиб бормоқда - бу эса сиёсий тизимларда радикаллашув хавфини кучайтиради.

Дунё сиёсатига қутбланишларнинг таъсири

Яна бир долзарб жиҳат – элиталар ўртасидаги курашнинг кучайиб бораётганидир.  Ушбу рақобат асосан АҚШ ва Россия каби буюк давлатлар бошчилигида олиб борилмоқда, улар ўз таъсир доирасини кенгайтириш йўлида, турли майдонларда тўқнаш келмоқда. Натижада, глобал тартиб тобора кўпроқ фрагментатсиялашиб, кўп қутбли ва нотекис кўриниш касб этмоқда.

1. Ноанъанавий технологик марказларнинг ўсиши.

2025 йилга келиб, глобал технологик экотизим анъанавий етакчи бўлган Силикон водийсининг собиқ истеъмолчилари томон силжимоқда. Бу — геосиёсий ўзгаришлар, стратегик инвестициялар ва маҳаллий технологик инфратузилмалар таъсирида юзага келаётган геотехнологик силжишдир. Хитой, Ҳиндистон, Ветнам ва Бразилия каби давлатлар инновацион марказлар сифатида пайдо бўлмоқда. Хитой квант технологиялари, сунъий интеллект, биотехнология, материалшунослик ва бошқа кўплаб муҳим технологиялар соҳасида ўзини жуда кучли рақобатчи сифатида мустаҳкамлади. Давлат томонидан қўллаб-қувватланаётган ташаббуслар - квантга чидамли криптография ва CRISPR асосидаги ген терапияси орқали мамлакат соғлиқни сақлаш ва киберхавфсизлик бўйича глобал стандартларни қайта белгиламоқда. 

Ҳиндистоннинг технологик сектори - айниқса сунъий интеллект агентлари стартаплари ва яримўтказгич ишлаб чиқариш соҳасидаги ютуқлар туфайли - ҳимоя саноати ва фазовий технологияларга йўналтирилган миллиард долларлик сармояларни ўзига жалб қилмоқда. Бу борада Stoke Space ва Hadrian каби компаниялар етакчилик қилмоқда.

Ветнам эса яримўтказгичлар қиймат занжирининг муҳим бўғинига айланган. Бу, айниқса, АҚШ ва Хитой ўртасидаги геосиёсий таранглик ортидан, компаниялар ишлаб чиқаришни диверсификация қилишни бошлагани билан боғлиқ.

"Хусусий булут" (private  cloud) ва гибрид ҳисоблаш тизимларининг ривожланиши эса минтақавий ихтисослашувнинг глобал тенденциясининг бир қисми сифатида кўзга ташланмоқда. Масалан, Бразилия - ўзининг Amazon минтақаси табиий ресурсларидан фойдаланган ҳолда - қайта тикланувчи энергия асосидаги барқарор сунъий интеллект марказларини яратиш ташаббусида фаол.   Бу ёндашув глобал иқлим мақсадларига мос келади.

Африка давлатлари эса марказлашмаган рақамли инфратузилмани - хусусан, блокчейн асосидаги бошқарув тизимларини - жорий этиш орқали мустамлакачиликдан қолган бошқарув моделларидан халос бўлишга уринмоқда.

Ушбу янги технологик марказлар, катта эҳтимол билан, 2030 йилгача технология бошқаруви ва интеллектуал мулк бўйича ғарб етакчилигини жиддий равишда синовдан ўтказади. Бироқ хавф-хатарлар ҳам мавжуд: хусусан, давлат томонидан ҳаддан зиёд назорат (Хитойнинг сунъий интеллектни тартибга солиш моделида кўринганидек) ва юқори малакали кадрларнинг ривожланаётган мамлакатлардан чиқиб кетиши (brain drain) узоқ муддатли тараққиётни издан чиқариши мумкин.

2. Глобал сиёсатда ўта ўнг ва ўта чап кучлар ўртасидаги тафовутнинг чуқурлашуви.

2025 йилда сиёсий қутбланиш энг юқори чўққисига етди - бу ҳолат, айниқса, Америкалар ва Европада популистик кучларнинг кучайиши билан идеологик фарқларнинг кескинлашуви ва халқаро коалицияларнинг емирилишида яққол намоён бўлмоқда. 

Ўн йиллаб демократия қадриятларини устувор қўйиб бошқариб келган сиёсий тузилмалар ҳозирда миллий манфаатларни биринчи ўринга қўювчи сиёсий кучлар томонидан жиддий синовга олинмоқда. Бу, ўз навбатида, халқаро сиёсат меъёрларини қайта шакллантиришга олиб келмоқда.

Украинанинг урушдан вайрон бўлган Бородянка шаҳридаги болалар Россия ўққа тутилиши натижасида вайрон бўлган турар-жой биноси ёнида ўйнамоқда. 2022 йилдан бери Украинада уруш авж олмоқда. Фото: Сергей Чузавков/СОПА Имагес/Геттй Images орқали LightRocke

Европа Иттифоқи миқёсида ўта ўнг кучлар, хусусан Германиядаги АfD(Алмания учун муқобил партияси) ва Франциядаги Миллий митинг (Natinal Rally) партиялари иқлим ва миграция сиёсатига қарши чиқиб, ушбу йўналишларни элиталар томонидан оддий ишчи синф муаммоларини эътиборсиз қолдирувчи чоралар сифатида талқин қилмоқда.

Айни вақтда, Испания ва Грециядаги ўта чап коалициялар бойликни радикал тарзда қайта тақсимлаш ва тежамкорликка (аusterity) қарши чора-тадбирларни илгари суриб, миллий қонунчилик тизимларида мувозанатсизлик ва танглик (legislative gridlock) юзага келтирмоқда.

Натижада, Европа Иттифоқи умумий манфаатга доир долзарб инқирозларга - жумладан, Украина уруши ва Ўрта ер денгизи орқали босиб келаётган қочқинлар оқимига - биргаликда жавоб бериш қобилиятидан маҳрум бўлиб бормоқда.

Глобал миқёсда, Трамп маъмуриятининг 2025-йилги инаугурациядан сўнг қабул қилган фармон ва чора-тадбирлари халқаро муносабатларни тубдан ўзгартириб юбормоқда. Хусусан, халқаро ташкилотлар ва келишувлардан чиқиш ёки чекланган иштирок ҳақидаги қарорлар, ўта ўнг сиёсий маъмуриятлар ўртасидаги бирдамликни заифлаштирди, бироқ ўз навбатида, ўта ўнг партиялар таъсир доирасини кенгайтириш имконини ҳам яратди.

2025 йилда эълон қилинган, асосан мусулмон ва Африка давлатларига қарши йўналтирилган саёҳат тақиқи (travel ban) Трампнинг миллатчи ва изолятсионистик сиёсатининг давомидир. Бу чора АҚШнинг халқаро майдондаги ишончини пасайтирган ҳолда, глобал куч мувозанатини силжитмоқда.

Пан-Америка минтақасида бу қарорлар, Мексика ва Колумбиядаги прогрессив ҳаракатлар бошчилигида, Аргентинадаги ва Чилидаги ўнг қанот ҳукуматларга қарши позициянинг шаклланишига олиб келди - айниқса наркотиклар ва савдо масалалари бўйича кескин қарама-қаршиликлар юзага келди. Бу каби қутбланишлар кўп томонлама институтларни емирмоқда. Масалан, Бразилияда ўтказилиши режалаштирилган БМТнинг COP30 иқлим музокаралари – ўнг қанот кучлар чиқиндиларни камайтириш мажбуриятларини рад этса, чап қанот эса тарихий экологик қарздорлик учун товон талаб қилса – боши берк кўчага кириб қолиши мумкин.

Марказий консенсуснинг емирилиши, яъни илгари глобал бошқарувни барқарор ушлаб турган мўътадил кучларнинг йўқолиши, дунёни ўзаро рақобатдаги блокларга ажратиб юбориш хавфини кучайтирмоқда. Ўта ўнг ва ўта чап партиялар ўртасидаги тафовут дунё сиёсатини мисли кўрилмаган даражада беқарор ва хавфли маконга айлантирмоқда. "Олтин мувозанат" деб аталувчи тушунча - яъни тинчлик ва фаровонлик асосидаги сиёсий марказ - бу қарама-қаршиликлар остида емирилмоқда. Агар бу тафовут чуқурлашишда давом этса, глобал миқёсдаги можаролар, ҳаттоки цивилизациялар тўқнашуви ёки янги дунё уруши каби кенг кўламли инқирозларни келтириб чиқариши эҳтимолдан холи эмас.

3. Элита синфи тўқнашуви.

Бугунги кунда шаклланаётган янги синфий тўқнашув классик марксистик модель - пролетариат ва буржуазия ўртасидаги зиддиятдан фарқли ўлароқ, кўпроқ халқдан ажралган, трансмиллий элиталарга қарши омманинг норозилиги сифатида намоён бўлмоқда. Буни энг яхши АҚШнинг ҳозирги ташқи сиёсатида, хусусан, Доналд Ж. Трамп бошчилигидаги сиёсатда кузатиш мумкин.

Жо Байдендан фарқли ўлароқ, у дунёнинг "йирик ўйинчилари" билан алоқаларни деярли барбод қилди ва уларга ҳал қилувчи элита мақомини олиш имкониятини берди, Доналд Трамп энди муваффақиятли авторитар элиталар билан музокара олиб бориб ва ўз манфаатларини биринчи ўринга қўйиб, элита мақомини ўзига қайтариб олмоқда.

Трамп ўзини дунёнинг бош қўмондони ва тинчлик ўрнатувчиси деб эълон қилмоқда ва ўзининг музокара маҳоратини амалда кўрсатмоқда. Унинг ҳозиргача эришган муваффақиятларидан бири Россия билан муносабатларни нормаллаштириш йўлидаги қадамлар бўлиб, хусусан, Владимир Путин билан яхши муносабатлар орқали, икки томонлама муносабатларда тўрт йиллик танаффусдан сўнг, бу амалга оширилди.

Иккинчидан, Трамп ва КХДР раҳбари Ким Чен Ин ўртасидаги муносабатлар ҳам эътиборга молик. Бу муносабатлар мисли кўрилмаган шахсий дипломатия билан характерланади, бунда ўзаро мақтовлар, рамзий жестлар ва юқори даражадаги учрашувлар ўз ўрнига эга. Трамп ўзининг шахсий дипломатияси натижасида, ҳеч бўлмаганда маълум даражада, Ким Чен Иннинг тажовузкор сиёсатини юмшатишга ва у билан умумий тил топишга муваффақ бўлди.

Foto: Kevin Lim/The Straits Times via Reuters

Халқаро муносабатларда политсентриклик ва қутбланишнинг ўзаро таъсири дунёнинг парчаланиши ва рақобатдош куч марказлари мавжудлигини очиб бермоқда. Биринчидан, Хитойнинг квант ҳисоблашдаги устунлиги, Ҳиндистоннинг сунъий интеллект стартаплари ва Бразилиянинг барқарор маълумот марказлари каби ноанъанавий технологик марказларнинг юксалиши Ғарб гегемонлиги учун хавф туғдирмоқда. Иккинчидан, ўта ўнг ва ўта чап партиялар ўртасидаги тобора кенгайиб бораётган тафовут кўп томонлама дипломатияни беқарорлаштирувчи омил сифатида кўрилмоқда, бу Европа Иттифоқининг нотўғри ишлаши ва Трампнинг миллатчилик сиёсатида яққол намоён бўлмоқда. Ниҳоят, Трампнинг Владимир Путин ва Ким Чен Ин билан муносабатлардаги транзаксион дипломатияси шакллантирган элита кураши популистик раҳбарлар ва трансмиллий элиталар ўртасидаги тўқнашувни таъкидламоқда, бунда биринчилари ўз мамлакатлари манфаатларидан кўра шахсий дўстликни афзал кўрмоқда. Натижада, технологик марказнинг йўқолиши, мафкуравий экстремизм ва элита курашидан иборат беқарор муҳит шаклланмоқда, бу глобал бошқарувни парчалаб ташлаш хавфини келтириб чиқармоқда.

Машарипов Миразиз

Истиқболли Халқаро Тадқиқотлар Институти

Кичик Тадқиқотчи Амалиётчиси

мавзуга оид янгиликлар

Вашингтон ва Қобул: муносабатларда янги босқич бошланмоқдами?

Америкалик дипломатларнинг яқинда Кобулга қилган ташрифи Қўшма Штатлар ва Толибон ҳаракати ўртасидаги муносабатларни нормаллаштириш йўлидаги илк эҳтиёткор қадамлар бўлиши мумкинлигини англатади.

Сиёсат

11.04.2025, 18:49

Канададаги ўрмон ёнғинлари тутуни АҚШнинг шимоли-шарқини қоплади

Канада ва Буюк кўллар минтақасидаги ўрмон ёнғинларидан чиққан тутун АҚШ шимоли-шарқигача етиб бориб, Нью-Йорк шаҳрини қоплади — бу эса икки кундан сўнг усти очиқ стадионда бўлиб ўтадиган Жаҳон чемпионати финали арафасида ҳаво сифати билан боғлиқ хавотирларни кучайтирмоқда. 

Жаҳон

17.07.2026, 14:23

Ҳиндистон ва Покистон ўртасидаги зиддият авжга чиқди

2025-йил 22-апрель куни Ҳиндистоннинг Жамму ва Кашмир ҳудудидаги Пахалгам шаҳрида жойлашган Байсаран водийсида содир бўлган террорчилик ҳужуми Ҳиндистон ва Покистон ўртасидаги зиддиятларни яна кучайтирди. Бу ҳужумда 28 нафар сайёҳ ҳалок бўлди, 20 дан ортиқ одам жароҳат олди. Ҳалок бўлганларнинг аксарияти ҳиндистонликлар.

Сиёсат

24.04.2025, 18:26

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →

сўнгги янгиликлар

Deutsche Bank: Трамп ва Эпштейннинг Россия билан алоқалари ошкор бўлди

Deutsche Bank’нинг 15 миллиондан ортиқ ички ҳужжати тарқалиб кетиши банкнинг АҚШ президенти Дональд Трамп ва жинсий жиноятларда айбланган Жеффри Эпштейн билан молиявий алоқалари ҳақида янги маълумотларни ошкор қилди.

Сиёсат

18.11.2026, 16:45

Покистонлик Ассиф Мерчант

Трампга суиқасд режаси: покистонлик 27,5 йилга қамалди

АҚШ суди Дональд Трамп ва бошқа америкалик сиёсатчиларга нисбатан суиқасд режасини ташкил этишда айбланган Ассиф Мерчантни 27,5 йилга озодликдан маҳрум қилди.

Жаҳон

18.11.2026, 14:28

Саида Мирзиёева Канада элчиси билан учрашди

Ўзбекистондан Канадага бориш осонлашадими?

Саида Мирзиёева Канада элчиси Кристофер Дагган билан савдо, инвестиция, таълим ва виза тартибларини енгиллаштириш масалаларини муҳокама қилди.

Сиёсат

18.11.2026, 11:47

Эрон Вашингтонда кимёвий қурол ишлатадими?

Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи АҚШ пойтахтида кимёвий қурол ёки радиоактив модда тарқатувчи қурилмадан фойдаланиш режаси ҳақида изоҳ берди.

Жаҳон

18.11.2026, 10:39

14 та телефонни ўғирламоқчи бўлган йигит ушланди

Наманганда ўғрилик: устахонадан 14 та телефонни ўғирламоқчи бўлган йигит ушланди

Уйчи туманидаги телефон устахонасига тунги вақтда эшик қулфини бузиб кирган шахс Қўриқлаш хизмати ходимлари томонидан қўлга олинди.

Ўзбекистон

18.11.2026, 10:10

Тошкентнинг Учтепа туманида нобуд бўлган ҳайвонлар ва қушлар

Тошкентда ҳайвонлар ва қушлар оммавий нобуд бўлаётгани ростми?

Аҳолига шубҳали моддаларга тегмаслик, болалар ва уй ҳайвонларини улардан узоқроқ тутиш тавсия этилмоқда. 

Ўзбекистон

17.11.2026, 17:26

Эбола вирусидан 6 минга яқин киши вафот этди

Конго Демократик Республикасида 2026 йил май ойида бошланган Эбола эпидемияси оқибатида 14 ноябрга қадар 11 376 та касалланиш ҳолати тасдиқланган. Уларнинг 5 568 таси ўлим билан якунланган.

Жаҳон

17.11.2026, 15:33

Toşkent – Astraxan yönalişida yangi poyezd qatnovi

Тошкентдан Астраханга поезд қатнови йўлга қўйилади

2026 йил 17 декабрдан Тошкент ва Астрахан ўртасида янги халқаро йўловчи поезд қатнови жорий этилади.

Ўзбекистон

17.11.2026, 12:28

Европа мигрантларни Ўзбекистонга юбориши мумкинми?

Европа мигрантларни Африкага жўнатмоқчи. Кейинги манзил Ўзбекистон бўлиши мумкинми?

Ўзбекистон

17.11.2026, 12:11

Бузиладиган уй эгалари учун янги таклиф: 1,5 баравар катта уй-жой

Тошкентда реновация дастурига киритилган уйлар мулкдорларига Янги Тошкентда аввалги хонадони майдонининг 150 фоизигача бўлган янги уй-жойлар таклиф этилиши мумкин.

Ўзбекистон

16.11.2026, 17:32

ҚҚСни қайта ҳисоблаш бўйича янги қарор

Айрим тадбиркорлар импорт ҚҚСни бошқача тўлайди

2027 йил 1 январдан айрим тадбиркорлар импорт ҚҚСини солиқ органларидаги ортиқча тўловлар ҳисобидан қоплаши мумкин бўлади. Янги тартиб кимларга тегишли? 

Иқтисодиёт

16.11.2026, 15:22

Об-ҳаво маълумоти Ўзбекистон

Ўзбекистонда ҳафта давомида ҳарорат ўзгаради

Ўзгидромет 16–20 ноябрь кунлари учун об-ҳаво прогнозини эълон қилди.

Ўзбекистон

16.11.2026, 12:39

Йиғлаётган Бангладешлик аёл

Ҳиндистонда мусулмонлар депортация ва ҳибс хавфига дуч келмоқда

Ҳиндистонда сайловчилар рўйхатини қайта кўриб чиқиш жараёнида 130 миллион кишининг номи ўчирилган.

Жаҳон

16.11.2026, 11:02

Mobil bank ilovasi orqali onlayn to‘lovni amalga oshirish.

Банк иловаларидан фойдаланишда биометрия талаби ўзгарди

Энди P2P ўтказмаларда OTP-код ҳар доим ҳам талаб қилинмайди. Банк иловаларида рўйхатдан ўтиш ва карталарни бириктириш тартиби ҳам ўзгарди.

Иқтисодиёт

16.11.2026, 10:31

OIV

Тошкентда ОИВ юқтирган беморлар қанча?

Тошкентда 9 ойда 300 дан ортиқ ОИВ юқтириш ҳолати аниқланди. Шундан 233 нафари (75,9 фоизи) жинсий йўл билан юққан.

Ўзбекистон

16.11.2026, 10:21

Шоҳрух Ғиёсов

Шоҳрух Ғиёсов нега лавозимидан озод этилди?

Ички ишлар вазирлиги Ахборот хизмати раҳбари Шоҳрух Ғиёсов эгаллаб турган лавозимини тарк этди. 

Ўзбекистон

15.11.2026, 17:09

Яманда қамал сабаб касалликлар тарқалмоқда

Гуманитар ташкилотлар ва тиббиёт ходимлари қамал сабаб аҳолининг шифохоналарга етиб бориши қийинлашгани, ичимлик суви ва дори-дармон танқислиги эса юқумли касалликлар тарқалишини тезлаштираётганидан огоҳлантирмоқда.

Жаҳон

14.11.2026, 14:21

Jensen Xuang Nvidia’dan ketdi

Женсен Хуанг Nvidia’дан кетди: компанияни энди ким бошқаради?

Дунёдаги энг қиммат компанияни бошқарган Женсен Хуанг Nvidia’даги фаолиятини якунлади. Унинг кетиши ортидан Nvidia раҳбарияти, келажаги ва СИ бозорида янги саволлар пайдо бўлди.

Жаҳон

14.11.2026, 13:19

Уч буюк давлат раҳбари Хитойда учрашади

АҚШ, Хитой ва Россия раҳбарлари тарихда илк бор уч томонлама учрашув ўтказиши кутилмоқда. Уч давлат раҳбари Эрондаги уруш ва ядровий қуролларни назорат қилиш масалаларини муҳокама қилади.

Жаҳон

14.11.2026, 10:05

АҚШда 2026 йилда депортация ва ҳибсга олишлар сони рекордга етди

АҚШ Иммиграция ва божхона назорати хизмати (ICE) 2026 молиявий йилида 483,2 минг кишини мамлакатдан чиқариб юборди. Ҳибсга олинганлар сони эса 491 мингдан ошди.

Жаҳон

13.11.2026, 14:50

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →