“Мактабсиз авлод”: мигрант болалар дунё учун янги хавфми?

Урушлар, қашшоқлик, иқлим ўзгариши ва сиёсий беқарорлик сабаб миллионлаб оилалар ўз юртини тарк этмоқда. Аммо уйидан айрилган бола учун энг катта йўқотиш бошпана эмас – мактабдир.

БМТнинг таълим, фан ва маданият ташкилоти – ЮНЕСКО маълумотларига кўра, ҳозир дунё бўйлаб 273 миллион бола ва ўсмир мактабдан ташқарида қолмоқда. Бу рақам сўнгги йилларда камайиш ўрнига яна ўсишни бошлаган. 

Бу статистиканинг катта қисми уруш ва миграция туфайли кўчишга мажбур бўлган болалар ҳиссасига тўғри келади.

Қочқин болалар – таълим тизимининг энг заиф қатлами

БМТнинг Қочқинлар ишлари бўйича олий комиссариати маълумотларига кўра, дунёдаги қочқин болаларнинг ярмидан кўпи мактабга бормайди. Ташкилот ҳисоботида қочқин болалар оддий болаларга нисбатан таълимдан беш баравар кўпроқ четда қолаётгани қайд этилган. 

Айниқса, ёш катталашгани сари муаммо оғирлашади.

Жаҳонда ўрта таълимга қатнаш даражаси 80 фоиздан юқори бўлса, қочқин ўсмирлар орасида бу кўрсаткич бир неча баробар паст. Университетгача етиб борадиган қочқин ёшлар эса жуда оз.

Бу рақамлар ортида эса катта ижтимоий инқироз яширинган.

Чунки мактаб – фақат таълим жойи эмас. У болани меҳнат бозорига, жамиятга ва давлат тизимига боғлаб турадиган асосий кўприк ҳисобланади.

Нега миллионлаб болалар мактабга кира олмаяпти?

Муаммо фақат уруш ёки камбағаллик эмас.

Кўп давлатларда мигрант болаларни таълим тизимига қўшиш учун инфратузилма тайёр эмас. Айрим мамлакатларда мактаблар тўлиб кетган, бошқаларида эса тил ва ҳужжат муаммоси асосий тўсиққа айланган.

Қочқин оилаларнинг кўпчилиги:

• туғилганлик гувоҳномасини йўқотган,
• диплом ва сертификатларини олиб чиқа олмаган,
• болалар эса маҳаллий тилни билмайди.

Натижада болалар йиллаб “вақтинчалик” ҳолатда қолиб кетади.

Туркия, Ливан, ва Иордания каби давлатларда суриялик қочқин болаларнинг катта қисми узоқ вақт мактабга қайта олмаган.

Бангладешда эса юз минглаб рохинжа болалари расмий таълим тизимига киритилмагани ҳақида халқаро ҳуқуқ ташкилотлари бир неча бор огоҳлантирган. 

Айрим ҳолатларда оилалар тирик қолиш учун болаларни ишга чиқаришга мажбур бўлмоқда.

Бу эса таълимсизлик ва қашшоқликнинг ёпиқ доирасини ҳосил қилади.

Европада ҳам муаммо кучаймоқда

Миграция инқирози энди фақат Яқин Шарқ ёки Африка муаммоси эмас.

Германия, Польша ва бошқа Европа давлатлари сўнгги йилларда юз минглаб украиналик болаларни қабул қилди. Аммо уларнинг барчасини таълим тизимига интеграция қилиш осон кечмаяпти.

Кўплаб болалар онлайн украин дастурида қолмоқда ёки умуман мактабга бормаяпти.

Тил, психологик травма ва доимий кўчиш ҳолати интеграция жараёнини секинлаштирмоқда.

Буюк Британияда эса айрим қочқин ўсмирлар бир йилгача таълимсиз қолиб кетгани ҳақида маҳаллий ОАВлар ёзган.

“Йўқолган авлод” хавфи

Мутахассисларнинг энг катта хавотири – таълимсиз катта бўлаётган авлод.

Чунки мактабдан узилган болалар:

• меҳнат бозорига киролмайди,
• жиноий тармоқлар таъсирига тез тушади,
• радикал ғояларга мойил бўлади,
• давлат институтларига ишончсиз ўсади.

Айрим халқаро ташкилотлар бу ҳолатни “кечиктирилган глобал инқироз” деб атаяпти.

Қочқин лагерларида ўсган болаларнинг бир қисми ҳеч қачон нормал таълим тизимини кўрмаслиги мумкин.

Бу эса келажакда бутун бошли “parallel society” – жамиятдан ажралган қатлам пайдо бўлиши хавфини кучайтиради.

Ғазо, Судан ва янги таълим ҳалокати

Сўнгги икки йилда Ғазо ва Судандаги урушлар таълим тизимини деярли вайрон қилди.

Ғазода мактабларнинг катта қисми шикастланган ёки йўқ қилингани, юз минглаб болалар таълимсиз қолаётгани ҳақида халқаро ташкилотлар бир неча бор баёнот берди. 

Суданда ҳам миллионлаб болалар уруш сабаб дарсларга қайтолмаяпти.

Бу рақамлар йил сайин ўсиб бормоқда.

Дунё янги авлодни йўқотмоқдами?

Ҳозирги вазият фақат гуманитар муаммо эмас.

Бу – иқтисодий, демографик ва хавфсизлик инқирози.

Чунки таълимсиз қолган миллионлаб болалар эртага ишсиз ёшларга, арзон меҳнат кучига ва ижтимоий норозилик қатламига айланиши мумкин.

ЮНЕСКО ва Қочқинлар агентлиги ҳукуматларни қочқин болаларни миллий таълим тизимига тезроқ қўшишга чақирмоқда. Аммо сиёсий келишмовчиликлар, молиявий танқислик ва миграцияга қарши кайфият сабаб бу чақириқлар кўп ҳолатда қоғозда қолиб кетмоқда.

Энг оғир ҳақиқат эса бошқа жойда.

Урушлар тугайди.
Чегаралар ўзгаради.
Сиёсатчилар алмашади.

Лекин мактабсиз қолган боланинг йўқотилган йиллари ҳеч қачон қайтмайди.

Бугун дунё лагерларда, вайрон бўлган шаҳарларда ва чегаралар орасида сарсон юрган миллионлаб болаларни кўряпти. Улар қўлида ўйинчоқ эмас, гуманитар пакет ушлаб турибди. Дарслик ўрнига эса навбат кутишни ўрганмоқда.

Агар бу авлод таълимдан узилиб қолса, дунё фақат болаларни эмас – келажакнинг ўзига тегишли имкониятни йўқотади.

Муаллиф: Сарвар Хуррамов