“Мактабсиз авлод”: мигрант болалар дунё учун янги хавфми?

XXI асрда дунё бир вақтнинг ўзида икки катта жараённи бошдан кечирмоқда: оммавий миграция ва таълим инқирози. Бу икки муаммо бир нуқтада кесишганда эса энг оғир зарба болаларга тегмоқда.

Улашиш:

“Мактабсиз авлод”: мигрант болалар дунё учун янги хавфми?

Урушлар, қашшоқлик, иқлим ўзгариши ва сиёсий беқарорлик сабаб миллионлаб оилалар ўз юртини тарк этмоқда. Аммо уйидан айрилган бола учун энг катта йўқотиш бошпана эмас – мактабдир.

БМТнинг таълим, фан ва маданият ташкилоти – ЮНЕСКО маълумотларига кўра, ҳозир дунё бўйлаб 273 миллион бола ва ўсмир мактабдан ташқарида қолмоқда. Бу рақам сўнгги йилларда камайиш ўрнига яна ўсишни бошлаган. 

Бу статистиканинг катта қисми уруш ва миграция туфайли кўчишга мажбур бўлган болалар ҳиссасига тўғри келади.

 

Қочқин болалар – таълим тизимининг энг заиф қатлами

БМТнинг Қочқинлар ишлари бўйича олий комиссариати маълумотларига кўра, дунёдаги қочқин болаларнинг ярмидан кўпи мактабга бормайди. Ташкилот ҳисоботида қочқин болалар оддий болаларга нисбатан таълимдан беш баравар кўпроқ четда қолаётгани қайд этилган. 

Айниқса, ёш катталашгани сари муаммо оғирлашади.

Жаҳонда ўрта таълимга қатнаш даражаси 80 фоиздан юқори бўлса, қочқин ўсмирлар орасида бу кўрсаткич бир неча баробар паст. Университетгача етиб борадиган қочқин ёшлар эса жуда оз.

Бу рақамлар ортида эса катта ижтимоий инқироз яширинган.

Чунки мактаб – фақат таълим жойи эмас. У болани меҳнат бозорига, жамиятга ва давлат тизимига боғлаб турадиган асосий кўприк ҳисобланади.

 

Нега миллионлаб болалар мактабга кира олмаяпти?

Муаммо фақат уруш ёки камбағаллик эмас.

Кўп давлатларда мигрант болаларни таълим тизимига қўшиш учун инфратузилма тайёр эмас. Айрим мамлакатларда мактаблар тўлиб кетган, бошқаларида эса тил ва ҳужжат муаммоси асосий тўсиққа айланган.

Қочқин оилаларнинг кўпчилиги:

  • туғилганлик гувоҳномасини йўқотган,
  • диплом ва сертификатларини олиб чиқа олмаган,
  • болалар эса маҳаллий тилни билмайди.

Натижада болалар йиллаб “вақтинчалик” ҳолатда қолиб кетади.

Туркия, Ливан, ва Иордания каби давлатларда суриялик қочқин болаларнинг катта қисми узоқ вақт мактабга қайта олмаган.

Бангладешда эса юз минглаб рохинжа болалари расмий таълим тизимига киритилмагани ҳақида халқаро ҳуқуқ ташкилотлари бир неча бор огоҳлантирган. 

Айрим ҳолатларда оилалар тирик қолиш учун болаларни ишга чиқаришга мажбур бўлмоқда.

Бу эса таълимсизлик ва қашшоқликнинг ёпиқ доирасини ҳосил қилади.

 

Европада ҳам муаммо кучаймоқда

Миграция инқирози энди фақат Яқин Шарқ ёки Африка муаммоси эмас.

Германия, Польша ва бошқа Европа давлатлари сўнгги йилларда юз минглаб украиналик болаларни қабул қилди. Аммо уларнинг барчасини таълим тизимига интеграция қилиш осон кечмаяпти.

Кўплаб болалар онлайн украин дастурида қолмоқда ёки умуман мактабга бормаяпти.

Тил, психологик травма ва доимий кўчиш ҳолати интеграция жараёнини секинлаштирмоқда.

Буюк Британияда эса айрим қочқин ўсмирлар бир йилгача таълимсиз қолиб кетгани ҳақида маҳаллий ОАВлар ёзган.

 

“Йўқолган авлод” хавфи

Мутахассисларнинг энг катта хавотири – таълимсиз катта бўлаётган авлод.

Чунки мактабдан узилган болалар:

  • меҳнат бозорига киролмайди,
  • жиноий тармоқлар таъсирига тез тушади,
  • радикал ғояларга мойил бўлади,
  • давлат институтларига ишончсиз ўсади.

Айрим халқаро ташкилотлар бу ҳолатни “кечиктирилган глобал инқироз” деб атаяпти.

Қочқин лагерларида ўсган болаларнинг бир қисми ҳеч қачон нормал таълим тизимини кўрмаслиги мумкин.

Бу эса келажакда бутун бошли “parallel society” – жамиятдан ажралган қатлам пайдо бўлиши хавфини кучайтиради.

 

Ғазо, Судан ва янги таълим ҳалокати

Сўнгги икки йилда Ғазо ва Судандаги урушлар таълим тизимини деярли вайрон қилди.

Ғазода мактабларнинг катта қисми шикастланган ёки йўқ қилингани, юз минглаб болалар таълимсиз қолаётгани ҳақида халқаро ташкилотлар бир неча бор баёнот берди. 

Суданда ҳам миллионлаб болалар уруш сабаб дарсларга қайтолмаяпти.

Бу рақамлар йил сайин ўсиб бормоқда.

 

Дунё янги авлодни йўқотмоқдами?

Ҳозирги вазият фақат гуманитар муаммо эмас.

Бу – иқтисодий, демографик ва хавфсизлик инқирози.

Чунки таълимсиз қолган миллионлаб болалар эртага ишсиз ёшларга, арзон меҳнат кучига ва ижтимоий норозилик қатламига айланиши мумкин.

ЮНЕСКО ва Қочқинлар агентлиги ҳукуматларни қочқин болаларни миллий таълим тизимига тезроқ қўшишга чақирмоқда. Аммо сиёсий келишмовчиликлар, молиявий танқислик ва миграцияга қарши кайфият сабаб бу чақириқлар кўп ҳолатда қоғозда қолиб кетмоқда.

Энг оғир ҳақиқат эса бошқа жойда.

Урушлар тугайди.
Чегаралар ўзгаради.
Сиёсатчилар алмашади.

Лекин мактабсиз қолган боланинг йўқотилган йиллари ҳеч қачон қайтмайди.

Бугун дунё лагерларда, вайрон бўлган шаҳарларда ва чегаралар орасида сарсон юрган миллионлаб болаларни кўряпти. Улар қўлида ўйинчоқ эмас, гуманитар пакет ушлаб турибди. Дарслик ўрнига эса навбат кутишни ўрганмоқда.

Агар бу авлод таълимдан узилиб қолса, дунё фақат болаларни эмас – келажакнинг ўзига тегишли имкониятни йўқотади.

Муаллиф: Сарвар Хуррамов

мавзуга оид янгиликлар

F1 çempioni Lyuis Hemilton Ğazo çegarasida

«Ғазоликларнинг аҳволи оғир»: Люис Ҳемилтон Исроилга мурожаат қилди

Етти карра Формула-1 чемпиони Ҳемилтон «Рафаҳ» чегара пунктини очишга чақирди.

Жаҳон

12.11.2026, 16:42

Ğazodagi 70 mingga yaqin çodirni suv bosdi

Ғазода ҳарорат совимоқда, гуманитар ёрдам эса киролмаяпти

Ғазо секторидаги 70 мингга яқин чодирни сув босган, 350 минг атрофидаги аҳоли тошқинлардан зарар кўрган. БМТ Исроилни гуманитар ёрдам етказиш учун барча чегара ўтиш пунктларини очишга чақирмоқда.

Жаҳон

12.11.2026, 12:36

Судан ва Жанубий Суданда дрон ҳужуми: 153 киши ҳалок бўлди

Abyei минтақасидаги бозор яқинида ёқилғи омборига дрон зарбаси берилиб, ёнғин келиб чиққан. БМТ ҳужумларни қоралади.

Жаҳон

21.10.2026, 12:12

Покистоннинг ҳаво ҳужумлари оқибатида Афғонистонда 9 киши ҳалок бўлди – Кобул

Покистон эса ушбу операцияда 22 нафар жангарӣ йўқ қилинганини маълум қилди.

Жаҳон

01.10.2026, 10:25

Ўзбекистон 2031 йилда БМТнинг йирик конгрессига мезбонлик қилади

Ўзбекистон 2031 йилда БМТнинг Жиноятчиликнинг олдини олиш ва жиноий одил судлов бўйича 16-конгрессига мезбонлик қилади. Бу ташаббус Абу-Дабида ўтаётган 15-конгресс иштирокчилари томонидан қўллаб-қувватланди.

Сиёсат

29.09.2026, 11:23

“Бизга ҳар бир давлатнинг овози эшитиладиган БМТ керак” — Саида Мирзиёева

АҚШнинг Нью-Йорк шаҳрида БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси доирасида Президент администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева Ўзбекистон номидан олий минбардан нутқ сўзлади.

Ўзбекистон

24.09.2026, 11:29

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →

сўнгги янгиликлар

F1 çempioni Lyuis Hemilton Ğazo çegarasida

«Ғазоликларнинг аҳволи оғир»: Люис Ҳемилтон Исроилга мурожаат қилди

Етти карра Формула-1 чемпиони Ҳемилтон «Рафаҳ» чегара пунктини очишга чақирди.

Жаҳон

12.11.2026, 16:42

Толибон эркак шифокорларнинг аёлларни даволашини чекламоқда

Толибон эркак шифокорларнинг аёлларни даволашини чекламоқда

Эркак шифокорларга аёл беморларни маҳрамсиз кўрикдан ўтказиш тақиқланган. Чекловлар тиббий ёрдам олиш имкониятини янада қийинлаштирмоқда.

Жаҳон

12.11.2026, 15:46

Ğazodagi 70 mingga yaqin çodirni suv bosdi

Ғазода ҳарорат совимоқда, гуманитар ёрдам эса киролмаяпти

Ғазо секторидаги 70 мингга яқин чодирни сув босган, 350 минг атрофидаги аҳоли тошқинлардан зарар кўрган. БМТ Исроилни гуманитар ёрдам етказиш учун барча чегара ўтиш пунктларини очишга чақирмоқда.

Жаҳон

12.11.2026, 12:36

Фазлиддинхон Меҳмонов ҳамда блогер Азиз Ғоипназаров

«Demokrat.uz» раҳбари ва блогерга суд ҳукми ўқилди

«Demokrat.uz» раҳбари ва блогер Азиз Ғоипназаров қандай жиноятда айбланди ва суд уларга қандай жазо тайинлади? Иш тафсилотлари маълум бўлди.

Ўзбекистон

12.11.2026, 12:27

Янги Тошкент шаҳрининг меъморий макети.

Янги Тошкентда ҳокимлик очилади: шаҳарда қайси идоралар иш бошлайди?

Янги Тошкентда ҳоким кимга бўйсунади, шаҳарни ким бошқаради ва давлат идоралари қаерда жойлашади? Президент фармони билан янги шаҳарнинг бошқарув тизими белгиланди.

Ўзбекистон

12.11.2026, 11:08

Cохта IMEI код

Аэропортдаги телефонлар можароси: Сохта IMEI рақамлари

 IMEI кодларини сохталаштириш, ноқонуний импорт схемалари ва iPhone импорти 6,2 баробар ошган.

Ўзбекистон

12.11.2026, 10:51

Блогернинг ижтимоий саҳифасидан

Феруза Норматовага нисбатан жиноят иши қўзғатилди

У ижтимоий тармоқдаги саҳифасида ўзига мутлақо бегона қизнинг суратини унинг розилигисиз жойлаштириб, унга нисбатан асоссиз айбловлар билдирганликда гумон қилинмоқда.

Ўзбекистон

12.11.2026, 10:35

Блогер Феруза Норматованинг ижтимоий тармоқдаги саҳифасида эълон қилинган видеосидан лавҳа.

Феруза Норматовага нисбатан жиноят иши қўзғатилди

У ижтимоий тармоқдаги саҳифасида ўзига мутлақо бегона қизнинг суратини унинг розилигисиз жойлаштириб, унга нисбатан асоссиз айбловлар билдирганликда гумон қилинмоқда.

Ўзбекистон

12.11.2026, 10:35

Kiberhujum

Қозоғистонга алоқадор хакерлар Тожикистон ва Ўзбекистон давлат тизимларига ҳужум уюштирди

Хакерлар Тожикистоннинг миллий хавфсизлигига оид 2 000 дан ортиқ ҳужжатни ўғирлаган. Шунингдек, Ўзбекистон ўрмон хўжалигига алоқадор тизимга ҳам кирган.

Жаҳон

12.11.2026, 10:18

“Aytmatov” va “Kulpaş” filmlari posteri

Қозоғистонда «Кулпаш» ва «Айтматов» фильмлари намойиши қолдирилди

Қозоғистонда 1930 йилги очарчилик ва Сталин қатағонлари акс этган икки фильм намойиши қолдирилди. Бу ҳолат мамлакатда цензура ва ижод эркинлиги борасидаги баҳсларни кучайтирмоқда.

Маданий

11.11.2026, 15:53

Гиёҳвандлик моддаси опий

Сурхондарёда 5,3 килограмм опий савдоси олди олинди

Гиёҳвандлик моддалари Афғонистондаги наркокурерлар томонидан етказиб берилган.

Ўзбекистон

11.11.2026, 15:04

Rossiya IIV: migrantlar orasida jinoyatçilik yarim yilda 40 foizga kamaydi

Россияда мигрантлар содир этган жиноятлар 40 фоизга камайди

2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида Россияда хориж фуқаролари 20 мингдан ортиқ жиноят содир этган. ИИВ мигрантларга нисбатан чекловлар жиноятчиликни камайтирганини даъво қилмоқда.

Жаҳон

11.11.2026, 12:17

GTL

GTL лойиҳаси кутилган натижани бердими?

Қарийб 3,42 миллиард долларлик мажмуа импорт ўрнини босиши керак эди, аммо ишлаб чиқариш ва импорт кўрсаткичлари лойиҳанинг самарадорлиги ҳақида жиддий саволларни юзага келтирмоқда.

Ўзбекистон

11.11.2026, 12:06

Windows 12

Windows 12 қачон чиқади?

Microsoft компанияси Windows 11 операцион тизимининг навбатдаги йирик янгиланиши устида иш олиб бормоқда.

Фан-технология

11.11.2026, 12:00

Эронда янги ерости «ракета шаҳри» очилди

Эрон инқилоби қўриқчилари корпусининг Ҳарбий-ҳаво ва космик кучлари тасарруфидаги янги ракета мажмуасида баллистик ва қанотли ракеталар жойлаштирилган.

Жаҳон

11.11.2026, 11:36

Европа Иттифоқи ҳарбийлари Украинада

ЕИ илк бор Украинада ҳарбий иштирокини йўлга қўяди

Қарор Европа Иттифоқининг Украинага кўмаклашиш бўйича ҳарбий ёрдам миссияси фаолияти юзасидан ўтказилган сўнгги стратегик таҳлилдан кейин қабул қилинди.

Жаҳон

11.11.2026, 10:09

Эркинжон Турдимов

Бешта ректорни бўшатганим йўқ – Турдимов

Вазирнинг таъкидлашича, тўрт нафар ректорга жиддий огоҳлантириш берилган. Уларнинг келгуси фаолияти бўйича қарор махсус ишчи гуруҳ хулосасидан кейин қабул қилинади.

Таълим

10.11.2026, 16:03

Çegara mojarosida zarar körgan uy

Тожикистондан Қирғизистонга ўтган 170 та уй аҳолига берилади

Тожикистон билан чегара ҳудудлари алмашинуви натижасида Қирғизистон тасарруфига ўтган 213 та уйнинг 170 таси яшаш учун яроқли деб топилди. Endi ular oddiy aholiga taqsimlanmoqda.

Жаҳон

10.11.2026, 15:10

ЙТҲ

Ўзбекистонда 9 ойда қанча ЙТҲ содир бўлди?

Энг кўп ҳолат Самарқандда қайд этилган. 

Ўзбекистон

10.11.2026, 14:30

«Союзмультфильм» Ўзбекистон билан ҳамкорликни тикламоқчи

Бу ҳақда студия директорлар кенгаши раиси Юлиана Слашчёва 9 ноябрь куни Тошкентда ўтказилган III Ўзбекистон – Россия медиафорумида маълум қилди.

Маданий

10.11.2026, 11:53

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →