Тожикистоннинг Роғун ГЭСи — дунёдаги энг баланд қурилаётган мега-лойиҳа

Совет давридан қолган орзу — Роғун тарихининг бошланиши

Роғун ГЭСи тарихи 1976 йилга бориб тақалади. Лойиҳа Марказий Осиёни индустриализация қилиш дастурининг бир қисми сифатида режалаштирилган бўлиб, унинг мақсади минтақа саноат ривожига зарур энергия базасини яратиш эди.

СССР бу даврда Нурек ГЭСи каби улкан иншоотлар қуриш орқали технологик амбицияларини намоён этарди. Баландлиги 300 метр бўлган Нурек ўша пайтда дунёдаги энг баланд тўғонга айланиб, Роғун учун техник ва муҳандислик намунаси бўлиб хизмат қилди.

Бироқ Вахш дарёсининг гидрологик мураккаблиги, зилзила хавфи ва иқтисодий танглик сабаб қурилиш тез орада тўхтаб қолди. СССР парчалангач, яримтайёр тўғон ва бузилган инфратузилма Тожикистонга мерос бўлиб қолди.

Фуқаролик уруши ва 1990 йилларнинг йўқотишлари

1991 йилдан кейин Тожикистонда бошланган инқироз ва фуқаролик уруши қурилиш ишларини буткул издан чиқарди. Қурилиш майдони талон-тарож қилинди, ускуналар вайрон бўлди, кўплаб муҳандислар мамлакатни тарк этди.

Шу сабаб Роғун ГЭСи бир неча йил давомида «тугалланмаган гигант» сифатида қолиб кетди.

Лойиҳанинг қайта тикланиши: энергетик мустақилликка интилиш

2000 йиллар бошида сиёсий барқарорлик тиклана бошлаганида ҳукумат Роғун қурилишини қайтадан кун тартибига чиқарди. Мамлакат қиш фаслида узлуксиз электр тақчиллигига дуч келар, энергия импорти иқтисодий босимни кучайтириб борарди.

Роғун ГЭСи қуввати мамлакат эҳтиёжини тўлиқ қоплашдан ташқари, электр энергиясини Афғонистон, Покистон ва бошқа қўшни мамлакатларга экспорт қилиш имконини ҳам яратиши мумкин.

Бир муддат Россиянинг Rusal компанияси лойиҳада иштирок этишга қизиқиш билдирган бўлса-да, тўғон баландлигини қисқартириш бўйича келишмовчиликлар сабаб ҳамкорлик барбод бўлди.

2016 йилга келиб, Италиянинг Salini Impregilo (ҳозирги Webuild) компанияси билан шартнома имзоланди ва қурилиш расман қайта бошланди.

Муқаллиста иморат: дунёдаги энг баланд тўғон қандай қурилмоқда?

Баландлиги 335 метрдан ошадиган Роғун тўғони замонавий иншоотлар ичида энг катталаридан бири саналади. Муҳандислар уни тошдан қурилган, марказида гил ядро бўлган тўлдирма тўғон сифатида лойиҳалаштирди.

Бундай конструкция сейсмик фаол ҳудуд учун жуда муҳим — гил ядро сув ўтказмасликни таъминласа, тош қатламлари зилзила тебранишларини тарқатиб, иншоотни босимдан ҳимоя қилади.

Дарёни буриш ва қурилиш босқичлари

Вахш дарёсининг оқимини айлантириш учун узунлиги 1,1–1,5 км бўлган тўртта улкан тоннел қазилган.

2016 йилда дарёни янги тоннеллар орқали буриш муваффақиятли амалга оширилди.

Кейин тўғоннинг гил ядроси қўйилиб, тош қатламлари босқичма-босқич ётқизилди.

2018 ва 2019 йилларда дастлабки турбиналар ишга туширилди.

Қурилишни 2029 йилда якунлаш, сув омборини эса 2036 йилда тўлиқ тўлдириш режалаштирилган.

Аҳолини кўчириш ва ижтимоий оқибатлар

Сув омбори тўлдирилгач, катта ҳудуд сув остида қолади. Лойиҳа доирасида 69 қишлоқдан 46 628 киши кўчирилиши кутилмоқда.
2024 йилга келиб, 15 мингдан ортиқ аҳоли ўз уйларини тарк этди, бир қисми эса янги инфратузилмаларнинг етарли эмаслигидан норози.

Тожикистон – Ўзбекистон муносабатлари ва минтақавий хавотирлар

Роғун ГЭСи кўп йиллар давомида Тожикистон ва Ўзбекистон ўртасидаги энг кескин масалалардан бири бўлиб келди.

Қуйи оқимда жойлашган Ўзбекистон ва Туркманистон учун Вахш дарёси — аграр иқтисодиётнинг асосий таянчи. Тожикистоннинг дарё устидан катта назоратга эга бўлиши сув тақсимоти бўйича хавотирларни кучайтирди.

2000–2010 йилларда дипломатик муносабатлар кескин заифлашди: чегаралар ёпилди, авиақатновлар тўхтатилди, савдо камайди.

2016 йилдан кейинги яқинлашув натижасида икки давлат Роғун масаласини конструктив тарзда муҳокама қилишга ўтди, аммо сув хавфсизлигига оид саволлар ҳали ҳам тўлиқ ёпилмаган.

Роғун — имкониятми ё масъулият?

Роғун ГЭСи Марказий Осиёнинг энг йирик «яшил энергия» манбаига айланиши мумкин. Унинг ишга тушиши:

энергия импортини қисқартириши,
экспорт салоҳиятини ошириши,
минтақавий энергетик ҳамкорликни кучайтириши мумкин.

Бироқ лойиҳа экологик мувозанат, сув тақсимоти, аҳолини кўчириш ва геосиёсий муносабатлар нуқтайи назаридан катта масъулият ҳам юклайди.

Энг баланд тўғон қурилгандан кейин орқа йўл қолмайди — унинг таъсири келгуси ўнлаб йиллар давомида бутун минтақанинг иқтисоди, табиати ва инсонлар ҳаётини белгилаб беради.

Муаллиф: Азиз СОЛИЕВ