Еревандаги Европа сиёсий ҳамжамияти учрашуви Марказий Осиё учун сигналми?
Арманистон МДҲ ва Коллектив хавфсизликка аъзо бўла туриб, Европа етакчилари иштирокидаги учрашувга мезбонлик қилди. Арманистонда Россия ҳарбий базасининг мавжудлиги ҳам Зеленский ташрифига тўсқин бўлолмади.
Ереванда бўлиб ўтган Европа сиёсий ҳамжамиятининг 8-саммити чуқурлашиб бораётган геосиёсий зиддиятлар фонида юз берди. Айрим постсовет давлатлари, хусусан, Озарбайжон ва Арманистон ташқи сиёсий йўналишини Москвадан узоқлаштираётгани намоён бўлмоқда. Ушбу жараённи Марказий Осиё давлатлари катта қизиқиш билан кузатяпти.
4 май куни бутун постсовет ҳудуди – Россия ва Беларусдан тортиб, Марказий Осиё ва Жанубий Кавказгача бўлган нигоҳлар Ереванга қаратилди.
Ҳамон Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги ва Евросиё иқтисодий иттифоқи аъзоси бўлган ҳамда иштирокини тўхтатиб қўйган бўлса-да, Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти билан расман боғлиқ бўлиб қолаётган Арманистон Европа сиёсий етакчиларига мезбонлик қилди.
Гарчи саммитда Марказий Осиё етакчилари қатнашмаган бўлса-да, анжуман минтақа учун муҳим сигнал бўлди. Арманистон Москва етакчилигидаги тузилмалар таркибида қолган ҳолда Европа раҳбариятини қабул қила олишини исботлади.
Ўзининг кўп векторли сиёсатини юритаётган Марказий Осиё ҳукуматлари учун ушбу саммит постсовет мамлакати Россиядан бутунлай юз ўгирмасдан туриб, ўз дипломатик имкониятларини қандай кенгайтира олишини кўрсатиб берди.
Қозоғистон ва Қирғизистон Евросиё иқтисодий иттифоқида, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон эса Коллектив хавфсизлик шартномасида аъзолигини сақлаб қолмоқда. Марказий Осиёнинг барча беш давлати Москва билан алоқаларни давом эттирган ҳолда, Европа Иттифоқи, Туркия, Хитой ва Форс кўрфази мамлакатлари билан ҳамкорликни кенгайтирмоқда.
Туркия номидан витсе-президент Жавдат Йилмаз иштирок этди. У 2008 йилда ўша пайтдаги президент Абдулла Гулнинг ташрифидан сўнг Арманистонга келган энг юқори мартабали турк расмийси бўлди.
Туркия ва Озарбайжон ўзларини Европанинг устувор қарашларига қарама-қарши қўйиб, саммитнинг асосий геосиёсий тафовутларидан бирини юзага келтирди. Алиев Европа Кенгаши Парламент Ассамблеяси ва Европа Парламенти билан алоқалар тўхтатилишини эълон қилар экан, кескин оҳангда сўзлади.
“Европа Парламенти айрим аъзо давлатларнинг ксенофобия, исломофобия, антисемитизм, миграция, рақобатбардошлик ва уйсизлик каби туб муаммоларини ҳал қилиш ўрнига, Озарбайжонни нишонга олиб, унга қарши туҳмат ва ёлғон тарқатмоқда”, — деди Алиев. “Бунинг сабаби шундаки, Озарбайжон ўз ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини тиклаб, сепаратизмга чек қўйди ҳамда ҳарбий жиноятчиларни жавобгарликка тортди”.
Бунга жавобан Европа Кенгаши президенти Антóнио Cоста кескинликни юмшатишга уринди ва саммитнинг Жанубий Кавказда ўтказилаётган илк тадбир сифатида тарихий аҳамиятга эгалиги ҳамда Алиевнинг иштироки минтақадаги тинчлик саъй-ҳаракатлари рамзи эканлигини таъкидлади.
Туркия витсе-президенти Жавдат Йилмаз ва Николай Пашинян XI асрга оид Ани кўпригини биргаликда тиклаш бўйича меморандум имзоладилар. Йилмаз Арманистоннинг Туркия ва Озарбайжон билан яқинлашиши минтақавий барқарорлик ҳамда иқтисодий интеграцияни таъминлашини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, стратегик транзит маркази ҳисобланган Жанубий Кавказда тинчлик ўрнатилиши барча томонлар учун бирдек манфаатли бўлади.
Европа етакчилари саммитдан бошқа геосиёсий зиддиятларни ҳам ёритиш учун фойдаланди. Россия президенти Владимир Путин ва Беларус президенти Александр Лукашенко яна рақиб сифатида тилга олинди.
Саммитга таклиф этилган Владимир Зеленский яқин ойлар ҳал қилувчи бўлишидан огоҳлантирди.
“Бу ёз Путин кейинги қадамларини белгилаб оладиган палла бўлади. Биз уни дипломатияга мажбур қилишимиз ва санкцияларни енгиллаштиришга рози бўлмаслигимиз керак”, - деди Зеленский.
Тадбирга Беларус мухолифати етакчиси Свиатлана Тсиханоуская ҳам таклиф этилгани Европанинг Минскка нисбатан позициясини яққол кўрсатди.
Муҳокамаларда, шунингдек, АҚШ президенти Доналд Трамп, хусусан, унинг Европа Иттифоқи автомобилларига тарифлар жорий этиш ҳамда Германиядаги АҚШ ҳарбийлари сонини сезиларли даражада камайтириш режаларига оид сўнгги баёнотлари ҳам диққат марказида бўлди.
Макрон саммитни Украина ва Молдовадаги воқеалар сабабли юз бераётган кенгроқ “Европа уйғониши”нинг бир қисми сифатида таърифлаб, бу жараёнга Арманистонни ҳам қўшиб ўтди.
“Очиғини тан олайлик: саккиз йил аввал бу ерга ҳеч ким келмаган бўларди. Саккиз йил аввал бу мамлакат музокаралар столида амалда Россиянинг йўлдоши саналарди”, – деди Франция президенти. Шуниси эътиборлики, Арманистонда Россия ҳарбий базалари мавжудлиги саммитнинг ўтказилишига ҳам, Зеленскийнинг иштирокига ҳам тўсқинлик қилмади.
Ереван саммити янада кенгроқ геосиёсий ўзгаришлар юз бераётганини кўрсатди. Буни Марказий Осиё учун Арманистон тақлид қилишга арзийдиган намуна сифатида тушунмаслик керак.
Балки Европа Москвадан холи равишда кенгроқ дипломатик макон излаётган постсовет давлатлари билан ҳамкорлик қилишга тайёрлигини намоён этмоқда.
