Yerevandagi Yevropa siyosiy hamjamiyati uchrashuvi Markaziy Osiyo uchun signalmi?

Yerevanda bo‘lib o‘tgan Yevropa siyosiy hamjamiyatining 8-sammiti chuqurlashib borayotgan geosiyosiy ziddiyatlar fonida yuz berdi. Ayrim postsovet davlatlari, xususan, Ozarbayjon va Armaniston tashqi siyosiy yo‘nalishini Moskvadan uzoqlashtirayotgani namoyon bo‘lmoqda. Ushbu jarayonni Markaziy Osiyo davlatlari katta qiziqish bilan kuzatyapti.

4-may kuni butun postsovet hududi – Rossiya va Belarusdan tortib, Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazgacha bo‘lgan nigohlar Yerevanga qaratildi.

Hamon Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi va Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi a’zosi bo‘lgan hamda ishtirokini to‘xtatib qo‘ygan bo‘lsa-da, Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti bilan rasman bog‘liq bo‘lib qolayotgan Armaniston Yevropa siyosiy yetakchilariga mezbonlik qildi.

Garchi sammitda Markaziy Osiyo yetakchilari qatnashmagan bo‘lsa-da, anjuman mintaqa uchun muhim signal bo‘ldi. Armaniston Moskva yetakchiligidagi tuzilmalar tarkibida qolgan holda Yevropa rahbariyatini qabul qila olishini isbotladi.

O‘zining ko‘p vektorli siyosatini yuritayotgan Markaziy Osiyo hukumatlari uchun ushbu sammit postsovet mamlakati Rossiyadan butunlay yuz o‘girmasdan turib, o‘z diplomatik imkoniyatlarini qanday kengaytira olishini ko‘rsatib berdi.

Qozog‘iston va Qirg‘iziston Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqida, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston esa Kollektiv xavfsizlik shartnomasida a’zoligini saqlab qolmoqda. Markaziy Osiyoning barcha besh davlati Moskva bilan aloqalarni davom ettirgan holda, Yevropa Ittifoqi, Turkiya, Xitoy va Fors ko‘rfazi mamlakatlari bilan hamkorlikni kengaytirmoqda.

Turkiya nomidan vitse-prezident Javdat Yilmaz ishtirok etdi. U 2008-yilda o‘sha paytdagi prezident Abdulla Gulning tashrifidan so‘ng Armanistonga kelgan eng yuqori martabali turk rasmiysi bo‘ldi.

Turkiya va Ozarbayjon o‘zlarini Yevropaning ustuvor qarashlariga qarama-qarshi qo‘yib, sammitning asosiy geosiyosiy tafovutlaridan birini yuzaga keltirdi. Aliyev Yevropa Kengashi Parlament Assambleyasi va Yevropa Parlamenti bilan aloqalar to‘xtatilishini e’lon qilar ekan, keskin ohangda so‘zladi.

“Yevropa Parlamenti ayrim a’zo davlatlarning ksenofobiya, islomofobiya, antisemitizm, migratsiya, raqobatbardoshlik va uysizlik kabi tub muammolarini hal qilish o‘rniga, Ozarbayjonni nishonga olib, unga qarshi tuhmat va yolg‘on tarqatmoqda”, — dedi Aliyev. “Buning sababi shundaki, Ozarbayjon o‘z hududiy yaxlitligi va suverenitetini tiklab, separatizmga chek qo‘ydi hamda harbiy jinoyatchilarni javobgarlikka tortdi”.

 

Bunga javoban Yevropa Kengashi prezidenti António Costa keskinlikni yumshatishga urindi va sammitning Janubiy Kavkazda o‘tkazilayotgan ilk tadbir sifatida tarixiy ahamiyatga egaligi hamda Aliyevning ishtiroki mintaqadagi tinchlik sa’y-harakatlari ramzi ekanligini ta’kidladi.

Turkiya vitse-prezidenti Javdat Yilmaz va Nikolay Pashinyan XI asrga oid Ani ko‘prigini birgalikda tiklash bo‘yicha memorandum imzoladilar. Yilmaz Armanistonning Turkiya va Ozarbayjon bilan yaqinlashishi mintaqaviy barqarorlik hamda iqtisodiy integratsiyani ta’minlashini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, strategik tranzit markazi hisoblangan Janubiy Kavkazda tinchlik o‘rnatilishi barcha tomonlar uchun birdek manfaatli bo‘ladi.

Yevropa yetakchilari sammitdan boshqa geosiyosiy ziddiyatlarni ham yoritish uchun foydalandi. Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Belarus prezidenti Aleksandr Lukashenko yana raqib sifatida tilga olindi.

Sammitga taklif etilgan Vladimir Zelenskiy yaqin oylar hal qiluvchi bo‘lishidan ogohlantirdi.

“Bu yoz Putin keyingi qadamlarini belgilab oladigan palla bo‘ladi. Biz uni diplomatiyaga majbur qilishimiz va sanksiyalarni yengillashtirishga rozi bo‘lmasligimiz kerak”, - dedi Zelenskiy.

 

Tadbirga Belarus muxolifati yetakchisi Sviatlana Tsixanouskaya ham taklif etilgani Yevropaning Minskka nisbatan pozitsiyasini yaqqol ko‘rsatdi.

Muhokamalarda, shuningdek, AQSH prezidenti Donald Tramp, xususan, uning Yevropa Ittifoqi avtomobillariga tariflar joriy etish hamda Germaniyadagi AQSH harbiylari sonini sezilarli darajada kamaytirish rejalariga oid so‘nggi bayonotlari ham diqqat markazida bo‘ldi.

Makron sammitni Ukraina va Moldovadagi voqealar sababli yuz berayotgan kengroq “Yevropa uyg‘onishi”ning bir qismi sifatida ta’riflab, bu jarayonga Armanistonni ham qo‘shib o‘tdi.

“Ochig‘ini tan olaylik: sakkiz yil avval bu yerga hech kim kelmagan bo‘lardi. Sakkiz yil avval bu mamlakat muzokaralar stolida amalda Rossiyaning yo‘ldoshi sanalardi”, – dedi Fransiya prezidenti.

 

Shunisi e’tiborliki, Armanistonda Rossiya harbiy bazalari mavjudligi sammitning o‘tkazilishiga ham, Zelenskiyning ishtirokiga ham to‘sqinlik qilmadi.

Yerevan sammiti yanada kengroq geosiyosiy o‘zgarishlar yuz berayotganini ko‘rsatdi. Buni Markaziy Osiyo uchun Armaniston taqlid qilishga arziydigan namuna sifatida tushunmaslik kerak.

Balki Yevropa Moskvadan xoli ravishda kengroq diplomatik makon izlayotgan postsovet davlatlari bilan hamkorlik qilishga tayyorligini namoyon etmoqda.