Kimda “qizil tugma” bor? Dunyodagi yadroviy davlatlar va ularning tarixi

AQSH: birinchi atom bombadan vodorod quroligacha

Ikkinchi jahon urushi davrida atom bombasini yaratgan AQSH keyinchalik ham sinovlarni davom ettirdi.

1946-yilda Bikini atollida o‘tkazilgan “Able” va “Baker” sinovlari radiatsiyaning halokatli oqibatlarini ko‘rsatdi.

1952-yilda esa “Ivy Mike” vodorod bombasi sinovdan o‘tkazildi.

Bugungi kunda AQSHda taxminan 5 177 ta yadro kallaklari mavjud.

Rossiya: yadroviy poyganing ikkinchi tomoni

SSSR 1949-yilda Qozog‘istonda birinchi atom bombasini sinovdan o‘tkazdi.

1961-yilda esa dunyodagi eng kuchli bomba — “Tsar-bomba” yaratildi.

Hozirda Rossiya 5 459 ta yadroviy kallakka ega bo‘lib, dunyoda birinchi o‘rinda turadi.

Buyuk Britaniya: mustaqil yadro dasturi

Britaniya 1952-yilda ilk atom sinovini amalga oshirdi.

1957-yilda vodorod bombasini ham ishlab chiqdi.

Uning arsenalida 225 ta yadroviy kallak bor.

Fransiya: geosiyosiy mustaqillik yo‘li

Fransiya 1960-yilda Jazoyirda birinchi atom sinovini o‘tkazdi.

Bu qaror Suvaysh inqirozidan keyingi siyosiy bosimlar natijasi edi.

Hozir Fransiyada 290 ta yadro kallaklari mavjud.

Xitoy: eng tez rivojlangan dastur

Xitoy 1964-yilda birinchi atom bombasini, 1967-yilda esa vodorod bombasini sinovdan o‘tkazdi.

Bu tarixdagi eng tez termoyadroviy rivojlanish hisoblanadi.

Xitoyda taxminan 600 ta yadroviy kallak bor.

Isroil: norasmiy yadroviy davlat

Isroil rasman yadro quroliga egaligini tan olmagan.

Biroq Dimona markazi va maxfiy dasturlar orqali mamlakat 1960-yillarda yadroviy davlatga aylangani taxmin qilinadi.

Arsenal: taxminan 90 ta yadro kallak.

Hindiston: “birinchi bo‘lib ishlatmaslik” siyosati

1974-yilda birinchi sinovni amalga oshirgan Hindiston 1998-yilda yadroviy davlat sifatida o‘zini ochiq e’lon qildi.

Hozirda 180 ta yadro quroliga ega.

Pokiston: raqobat natijasi

Pokiston yadroviy dasturini Hindistonga javob sifatida rivojlantirdi.

1998-yilda ilk sinovini o‘tkazdi.

Arsenal: 170 ta yadro kallak.

Shimoliy Koreya: eng yopiq dastur

Shimoliy Koreya 2006-yilda birinchi yadroviy sinovini amalga oshirdi.

Keyingi yillarda uning imkoniyatlari sezilarli darajada oshdi.

Hozirda 50 ga yaqin yadro kallak bor.

Yadro qurolidan voz kechgan davlatlar

Quyidagi davlatlar yadroviy quroldan ixtiyoriy ravishda voz kechgan:

Janubiy Afrika — yagona davlat (o‘zi yaratib, yo‘q qilgan)

Ukraina — 1 900 ta quroldan voz kechgan

Qozog‘iston va Belarus — SSSR merosidan xalos bo‘lgan

Yadrosiz hududlar

Dunyoda bir qator mintaqa va davlatlar yadroviy qurolni taqiqlagan:

Lotin Amerikasi (Tlatelolko shartnomasi)

Afrika (Pelindaba)

Janubi-Sharqiy Osiyo (Bangkok)

Markaziy Osiyo (Semipalatinsk shartnomasi)

Bugungi kunda dunyoda 10 ta davlat yadroviy qurolga ega.

Yadroviy qurol global xavfsizlik tizimining bir qismiga aylangan bo‘lsa-da, uning tarqalishi va ehtimoliy qo‘llanilishi insoniyat uchun katta tahdid bo‘lib qolmoqda.